Figura e famshme e Hedda Gabler, anti–heroinës së njohur të dramaturgut norvegjez Henrik Ibsen, vazhdon të mbetet një nga rolet më të rëndësishme dhe më të debatueshme për gratë në historinë e teatrit botëror. Me publikimin e filmit të ri “Hedda”, nën regjinë e Nia DaCosta, kjo vepër e vitit 1891 rikthehet në qendër të vëmendjes, duke provokuar sërish pyetjen: a është Hedda një viktimë e rrethanave të saj, apo një monstër që shkatërron gjithçka përreth?
Në dramën origjinale, Hedda, një nuse e re e pakënaqur me martesën e saj të ftohtë me akademikun George Tesman, ndodhet e mbyllur në një jetë pa dashuri dhe pa qëllim. E lodhur nga monotonia dhe e shtyrë nga një dëshirë për pushtet e kontroll, ajo ndërhyn në jetët e të tjerëve – veprime që përfundojnë në tragjedi, me vetëvrasjen e saj.
Versioni i ri filmik, “Hedda”, sjell një reinterpretim modern të historisë, duke e zhvendosur ngjarjen në Anglinë e viteve 1950 – “epokën e shtirjes së madhe”, siç e përkufizon aktorja Tessa Thompson, e cila interpreton rolin kryesor. Në këtë version, ish-i dashuri i Heddës, Ejlert Løvborg, shndërrohet në një grua – Eileen, e luajtur nga aktorja Nina Hoss – duke i dhënë rrëfimit një dimension të ri gjinor dhe shoqëror.
“Hedda është një mjeshtre e shtirjes dhe e fasadës,” thekson Thompson. “Në vitet ’50, njerëzit ishin të fiksuar pas rregullave, mënyrës së të folurit dhe sjelljes. Ishte një shoqëri e ngrirë në forma, ku gjithçka duhej të dukej e përsosur.”
Në versionin e DaCostas, Hedda paraqitet si vajza e jashtëligjshme dhe me përzierje racash e gjeneralit të ndjerë Gabler, duke hapur një debat mbi racën, klasën, dëshirën dhe pozitën e gruas në një shoqëri konservatore. Ngjarjet ndodhin brenda një nate të vetme, në një festë dekadente ku shfaqen tensionet, hipokrizia dhe vetë shkatërrimi i personazheve.
“Hedda është një grua që do t’i zbulojë maskat e të gjithëve, ndoshta pa e ditur se sa e rrezikshme është vetë ajo,” u shpreh DaCosta.
Një figurë që sfidoi normat e shekullit XIX
Kur u shfaq për herë të parë në Mynih, në vitin 1891, Hedda Gabler tronditi publikun evropian. Kritikët e kohës, kryesisht meshkuj, e përshkruan Heddën si një “grua e pa–grua” dhe e konsideruan të pamundur që një femër të qëndronte jashtë modeleve të zakonshme të feminitetit.
Sipas profesoreshës së teatrit Kirsten Shepherd nga Universiteti i Oksfordit, Ibsen parashikoi trazirat sociale që do të sillnin lëvizjet për të drejtat e grave në fillim të shekullit XX. “Ai krijoi një grua që refuzon kufizimet e një bote mashkullore – një akt që në vetvete ishte revolucionar për kohën,” tha Shepherd.
Në qendër të veprës qëndron pyetja e përjetshme: a është Hedda një viktimë e shtypjes shoqërore apo një manipulatore e vetëdijshme që kërkon pushtet përmes shkatërrimit?
Një rol që magjeps gjenerata aktorësh
Roli i Heddës është interpretuar ndër vite nga emra të mëdhenj të skenës botërore, përfshirë Maggie Smith, Ruth Wilson, Isabelle Huppert, Annette Bening, Rosamund Pike dhe Cate Blanchett.
Vetë Ibsen, në një letër drejtuar poetit suedez Carl Soilsky, shpjegonte pse zgjodhi titullin Hedda Gabler dhe jo Hedda Tesman:
“Qëllimi im ishte të tregoja se Hedda duhet parë më shumë si bija e babait të saj sesa si gruaja e burrit të saj.”
Ky detaj tregon se pavarësisht martesës, Hedda mbetet një figurë e lidhur me origjinën dhe karakterin e saj të fortë, e pamundur të kontrollohet nga normat tradicionale.
Gruaja që e frymëzoi Ibsenin
Shumë studiues e lidhin lindjen e këtij personazhi me historinë e Laura Kieler, një shkrimtare norvegjeze-daneze e cila përjetoi një krizë të thellë martesore dhe përfundoi në spital psikiatrik pasi u refuzua nga Ibsen. Pikërisht historia e saj frymëzoi më parë veprën Shtëpia e Kukullës, ku protagonistja Nora largohet nga burri për të gjetur veten – një akt që tronditi opinionin publik të kohës.
Ndryshe nga Nora, megjithatë, Hedda nuk kërkon çlirimin – ajo e kthen frustrimin në shkatërrim, duke sfiduar konceptin e gruas së mirë e të urtë që pritej nga shoqëria.
Trashëgimia që nuk shuhet
Kur drama u vu në skenë për herë të parë në Londër nga aktorja Elizabeth Robins, ajo solli një vizion të ri: luksoz, elegant, por njëkohësisht tronditës. Ky version e ngriti Ibsenin në një nivel të ri ndërkombëtar.
Në filmin e sotëm, DaCosta kërkon ta rikthejë këtë ndjesi të tensionit psikologjik dhe bukurisë estetike, përmes një ambienti të mbushur me pasqyra që reflektojnë maskat e personazheve.
“Të tre gratë – Hedda, Eileen dhe Thea – po kërkojnë të kuptojnë çfarë është liria,” thekson regjisorja. “Ato shtyjnë kufijtë e asaj që shoqëria u lejon.”
Sipas kritikëve, Hedda Gabler mbetet një figurë e pavdekshme sepse mishëron kontradiktat e përjetshme të natyrës njerëzore – dëshirën për kontroll, frikën nga boshllëku dhe luftën për identitet.
Qoftë si “monstër” apo si “viktimë”, ajo mbetet një pasqyrë e thellë e shpirtit femëror dhe një nga figurat më komplekse që teatri botëror ka njohur ndonjëherë.
