Ndryshimi i orës, një praktikë që ndodh dy herë në vit, është lidhur me një sërë ndikimesh në shëndetin e njeriut – që nga sulmet në zemër e deri te aksidentet rrugore. Ndërsa ditët shkurtohen dhe përgatitemi të kthejmë orën pas, shumë njerëz gëzohen për një orë shtesë gjumi. Megjithatë, studimet tregojnë se kjo mund të mos jetë aq e dobishme sa mendohet. Sipas kërkimeve, kthimi i orës pas në vjeshtë lidhet me një rritje të rrezikut për episode depresive. Nga ana tjetër, kalimi i orës përpara në pranverë është edhe më i dëmshëm, duke u shoqëruar me rritje të rasteve të sulmeve në zemër, goditjeve në tru dhe aksidenteve rrugore.
Origjina e sistemit të orës verore
Ora verore (Daylight Saving Time – DST) u prezantua për herë të parë në Mbretërinë e Bashkuar në vitin 1916, gjatë Luftës së Parë Botërore, me qëllim kursimin e energjisë dhe shfrytëzimin maksimal të dritës së diellit gjatë ditës. Aktualisht, ora shtyhet përpara me një orë në të dielën e fundit të marsit dhe kthehet pas në të dielën e fundit të tetorit.
Sot, rreth 70 vende në mbarë botën – më shumë se një e katërta e popullsisë globale – zbatojnë këtë sistem. Në SHBA, ora verore u fut zyrtarisht në vitin 1966.
Efektet në shëndet
Kërkimet e viteve të fundit kanë treguar se ndryshimet e orës ndikojnë negativisht në shëndetin e njeriut, veçanërisht kur ora shtyhet përpara në pranverë, duke shkaktuar më pak dritë në mëngjes dhe më shumë në mbrëmje – çka nënkupton një orë më pak gjumë. Një studim amerikan i vitit 2014 zbuloi se numri i pacientëve të shtruar në spital për sulm në zemër rritej dukshëm të hënën pas ndryshimit të orës. Rezultate të ngjashme janë vërejtur edhe në Suedi, Kroaci, Gjermani, Brazil, Finlandë dhe Meksikë. Një analizë e përbashkët e disa studimeve konkludoi se rastet e sulmeve në zemër rriten mesatarisht me 4% pas kalimit në orën verore.
Ndryshimi i orës lidhet gjithashtu me rritje të goditjeve në tru dhe probleme të shëndetit mendor, përfshirë depresionin, ankthin dhe abuzimin me substanca. Në SHBA, studimet kanë treguar se aksidentet fatale në trafik rriten me 6% në javët pas ndryshimit të orës në pranverë – një pasojë e drejtpërdrejtë e mungesës së gjumit.
Si ndikon në ritmin biologjik
Ekspertët theksojnë se ndikimi më i madh vjen nga çrregullimi i ritmeve cirkadiane – ora e brendshme biologjike e trupit që përcakton kur duhet të flemë dhe të zgjohemi. Trupi ynë e sinkronizon këtë ritëm përmes dritës së diellit: gjatë natës, ulja e dritës nxit prodhimin e melatoninës, hormonit që shkakton përgjumje, ndërsa në mëngjes drita ndërpret prodhimin e saj dhe rrit nivelin e kortizolit, që na ndihmon të zgjohemi. Kur ora shtyhet përpara në pranverë, rritja e dritës në mbrëmje pengon prodhimin e melatoninës, duke e bërë më të vështirë fjetjen. Nga ana tjetër, mëngjeset më të errëta bëjnë që njerëzit të zgjohen përpara se trupi të jetë gati natyrshëm.
Profesori David Ray nga Universiteti i Oksfordit shpjegon:
“Kur njerëzit detyrohen të jetojnë kundër orës së tyre të brendshme, edhe një orë diferencë mund të krijojë pasoja serioze për shëndetin. Nëse një popullsi e tërë është e zhvendosur me një orë, kjo përkthehet në një numër të madh sëmundjesh që mund të ishin shmangur.”
Studimet e fundit tregojnë se edhe ndryshime të vogla në ciklin e gjumit mund të kenë efekte të matshme. Personat që jetojnë në skajin perëndimor të zonave kohore, për shembull, kanë më shumë rrezik për diabet, sëmundje kardiovaskulare dhe depresion – një situatë e ngjashme me efektet e orës verore.
A ndikon kthimi i orës pas në vjeshtë?
Edhe pse kthimi i orës në vjeshtë na jep një orë më shumë gjumë, përfitimet janë të kufizuara. Studimet tregojnë se njerëzit flenë mesatarisht vetëm 33 minuta më shumë natën e ndryshimit të orës, dhe humbin gjumë gjatë javës pasuese.
Një studim danez, që analizoi të dhëna nga 1995 deri në 2012, gjeti një rritje prej 11% të rasteve të depresionit në dhjetë javët pas ndryshimit të orës në vjeshtë.
Megjithatë, profesori Joan Costa-i-Font nga London School of Economics thekson se ka disa përfitime të vogla në aspektin e mirëqenies. Ai zbuloi se në periudhën e vjeshtës, njerëzit flenë rreth 40 minuta më shumë, ndihen më të pushuar dhe më të lumtur. Por në përgjithësi, dëmet e orës verore në pranverë tejkalojnë përfitimet e vjeshtës.
Studimi i tij llogariti se ndryshimi i orës dy herë në vit i kushton ekonomive rreth 750 euro për person në vit, për shkak të ndikimeve në produktivitet, shëndet dhe mirëqenie.
A duhet të hiqet ora verore?
Në vitin 2019, Parlamenti Evropian votoi për ta hequr sistemin e ndryshimit të orës, por vendimi nuk është zbatuar ende, pasi vendet anëtare nuk janë dakord për cilën orë të mbajnë – verore apo dimërore. Shumica e njerëzve preferojnë orën verore, por shkencëtarët rekomandojnë mbajtjen e orës dimërore, pasi ajo përputhet më mirë me ritmin natyral të trupit. Në fund të fundit, ndërsa përgatitemi të kthejmë orët pas dhe të përballemi me mbrëmje më të errëta, ekspertët na kujtojnë se errësira e vjeshtës mund të përmirësojë gjumin tonë – një nevojë themelore që shumica prej nesh e neglizhojnë.
