Edi Rama e paraqiti sot zhvillimin e radhës në procesin e negociatave me Bashkimin Europian si një fitore të madhe politike të qeverisë së tij dhe si një humbje të opozitës. Në një status të ngarkuar me flamuj, emoji dhe gjuhë triumfaliste, kryeministri nuk u mjaftua të përshëndeste një hap pozitiv për Shqipërinë, por e përdori atë për të sulmuar kundërshtarët politikë, protestuesit dhe çdo zë kritik ndaj qeverisjes së tij.
Kjo është pikërisht arsyeja pse statusi i sotëm meriton përgjigje. Jo sepse integrimi europian duhet relativizuar, por sepse nuk duhet privatizuar. Jo sepse Shqipëria nuk duhet të gëzohet për çdo hap drejt BE-së, por sepse asnjë hap drejt BE-së nuk mund të përdoret si amnisti politike për pushtetin.
Rruga europiane e Shqipërisë nuk është pronë e Edi Ramës. Nuk është pronë e Partisë Socialiste. Nuk është dekor propagandistik për qeverinë. Është aspiratë historike e qytetarëve shqiptarë, e atyre që e votojnë qeverinë dhe e atyre që e kundërshtojnë atë; e atyre që protestojnë, e atyre që heshtin, e atyre që janë larguar dhe e atyre që ende përpiqen të ndërtojnë jetën në këtë vend.
Prandaj, çdo përpjekje për ta paraqitur integrimin europian si betejë mes Ramës dhe opozitës është jo vetëm e padrejtë, por edhe thellësisht jo-europiane.
Kryeministri shkruan se “thanë negociatat u bllokuan”, “thanë Shqipëria u ndëshkua”, “thanë Europa u zgjua dhe narkoregjimi u zbulua”. Pastaj shpall se “humbën përsëri” dhe “Shqipëria fitoi”.
Por në një demokraci serioze, pyetja nuk është kush fitoi betejën e propagandës së ditës. Pyetja është: çfarë fitoi realisht qytetari shqiptar? A fitoi ai zgjedhje më të barabarta? A fitoi administratë publike të çliruar nga presioni politik? A fitoi media më të pavarura? A fitoi drejtësi që nuk trembet nga pushteti? A fitoi më pak korrupsion, më pak klientelizëm, më pak ikje të të rinjve?
Nëse përgjigjja për këto pyetje mbetet e paqartë, atëherë fitorja e shpallur nga kryeministri është më shumë politike sesa kombëtare, më shumë retorike sesa reale.
Çdo konferencë ndërqeveritare me BE-në është lajm i mirë për Shqipërinë. Kjo duhet thënë pa komplekse. Por duhet thënë po aq qartë se një konferencë nuk është anëtarësim. Një fazë e negociatave nuk është hyrje në BE. Një hap procedural nuk është certifikatë pafajësie për qeverinë. Procesi i integrimit nuk matet me statuset e kryeministrit, por me standardet që vendi arrin të përmbushë.
Dhe standardet europiane nuk janë flamuj në Facebook. Janë zgjedhje të lira dhe të ndershme. Janë institucione të pavarura. Janë gjykata që nuk i nënshtrohen politikës. Janë prokurori që nuk frikësohen nga pushteti. Janë media që nuk kontrollohen nga paraja publike, presioni ekonomik apo interesat klienteliste. Janë tendera të ndershëm. Është administratë që i shërben qytetarit, jo partisë.
Në këtë kuptim, kontrasti mes retorikës së sotme të Ramës dhe realitetit politik të Shqipërisë është i madh.
Kryeministri sulmon opozitën se “u lëshua rrugëve me molotovë” dhe “nëpër Europë me thasë balte”. Por në një vend europian, opozita nuk është armik i kombit. Protesta nuk është tradhti. Kritika nuk është baltë. Denoncimi i korrupsionit nuk është njollosje e Shqipërisë.
Përkundrazi, në një shoqëri demokratike, njollë nuk është denoncimi i abuzimit. Njollë është abuzimi vetë. Nuk e dëmton Shqipërinë ai që kërkon zgjedhje të lira. E dëmton Shqipërinë ai që përdor shtetin për të fituar zgjedhje. Nuk e dëmton Shqipërinë gazetari që pyet. E dëmton Shqipërinë pushteti që kërkon heshtje. Nuk e dëmton Shqipërinë qytetari që proteston. E dëmton Shqipërinë qeveria që e quan protestën baltë.
Ky është dallimi mes mendësisë europiane dhe mendësisë së pushtetit absolut: Europa e sheh kritikën si mekanizëm kontrolli; propaganda e sheh kritikën si armik.
Pikërisht këtu qëndron problemi më i madh i statusit të sotëm. Në vend që kryeministri ta përdorte lajmin për të bashkuar vendin rreth një objektivi kombëtar, ai e përdori për ta ndarë edhe më shumë. Në vend që të thoshte se integrimi është rrugë e të gjithëve, ai e paraqiti si fitore të “skuadrës” së tij. Në vend që të falënderonte qytetarët pa dallim, ai sulmoi kundërshtarët si të mundur.
Por Shqipëria nuk është skuadra e kryeministrit. Shqipëria nuk është mazhoranca parlamentare. Nuk është qeveria. Nuk është administrata. Nuk është as tryeza e negociatave. Shqipëria është shumë më tepër se kaq. Është qytetari që paguan taksa, i riu që kërkon punë, familja që përballet me kosto jetese, biznesi që nuk ka mbështetje politike, mësuesi, mjeku, fermeri, emigranti, votuesi i majtë dhe votuesi i djathtë.
Prandaj askush nuk ka të drejtë ta kthejë integrimin europian në pronë partiake.
Edhe falënderimi i Ramës për “institucionet e pavarura” tingëllon problematik. Në një shtet europian, institucionet e pavarura nuk janë pjesë e “skuadrës” së kryeministrit. Ato nuk janë repart i qeverisë. Nuk janë aksesor i mazhorancës. Nuk janë dekor ceremonial në statuset politike. Ato ekzistojnë pikërisht për të kontrolluar pushtetin, për ta kufizuar atë dhe për t’i kujtuar se shteti nuk është pronë e fituesit të zgjedhjeve.
Kur një kryeministër i përfshin institucionet e pavarura në narrativën e “skuadrës sonë”, problemi nuk është vetëm gjuhësor. Është konceptual. Është mënyra se si pushteti e sheh shtetin.
Dhe Europa, në thelb, është pikërisht e kundërta e kësaj mendësie. Europa nuk është pushtet pa kontroll. Europa është kufizim i pushtetit. Europa nuk është administratë në shërbim të partisë. Europa është administratë në shërbim të ligjit. Europa nuk është drejtësi e lavdëruar kur godet kundërshtarin dhe e sulmuar kur prek pushtetin. Europa është drejtësi që vepron pa leje politike.
Për këtë arsye, slogani “Shqipëria fitoi” duhet parë me kujdes.
Shqipëria fiton kur procesi i integrimit ecën përpara, sigurisht. Por Shqipëria nuk fiton kur ky proces përdoret për të mbyllur gojën e kritikës. Shqipëria nuk fiton kur çdo vërejtje ndaj qeverisë etiketohet si sulm ndaj vendit. Shqipëria nuk fiton kur flamuri europian përdoret si perde për problemet e brendshme.
Fitore nuk është të bësh foto me Europën. Fitore është të ndërtosh standarde europiane në Shqipëri. Fitore është kur qytetari nuk ka frikë nga pushteti vendor apo qendror. Fitore është kur biznesi nuk ka nevojë për mik politik. Fitore është kur vota nuk blihet. Fitore është kur tenderi nuk paracaktohet. Fitore është kur media mund të kritikojë pa u ndëshkuar. Fitore është kur SPAK, gjykatat dhe institucionet e drejtësisë nuk vihen nën presion sapo afrohen pranë të fortëve.
Deri atëherë, çdo hap drejt BE-së është i mirëpritur, por jo i mjaftueshëm. Është arritje për vendin, por edhe kujtesë për detyrat e pambaruara.
Në këtë kuptim, përgjigjja ndaj statusit të sotëm të Ramës duhet të jetë e qartë: po, Shqipëria duhet të ecë drejt Europës; jo, qeveria nuk mund ta përdorë Europën për të shmangur llogaridhënien.
Po, Konferenca Ndërqeveritare është zhvillim pozitiv; jo, ajo nuk e shndërron automatikisht Shqipërinë në shtet europian. Po, opozita duhet të jetë serioze, e përgjegjshme dhe europiane; jo, opozita nuk mund të shpallet armike sa herë denoncon qeverinë. Po, vendi ka nevojë për krenari; jo, krenaria nuk mund të ndërtohet mbi propagandë.
Rama mund të shkruajë se “humbën përsëri”. Por në të vërtetë, në një demokraci nuk fiton pushteti kur humbet opozita. Në një demokraci fiton vendi kur pushteti kontrollohet, kur opozita dëgjohet, kur media pyet, kur qytetari proteston dhe kur institucionet nuk i përulen askujt.
Nëse një kryeministër e sheh kritikën si humbje të kundërshtarit, ai ende nuk e ka kuptuar thelbin e Europës politike.
Europa nuk është vetëm kapituj negociatash. Nuk është vetëm konferencë ndërqeveritare. Nuk është vetëm flamur blu me yje të verdhë. Europa është kulturë politike. Është standard sjelljeje me pushtetin. Është respekt për kundërshtarin. Është llogaridhënie. Është pranim se shteti nuk i përket atij që qeveris, por qytetarit.
Prandaj sot nuk mjafton të thuhet “Forca Shqipëria”.
Duhet thënë: forca e Shqipërisë nuk është statusi i kryeministrit. Forca e Shqipërisë është qytetari që nuk pranon ta ngatërrojë integrimin me propagandën, Europën me pushtetin dhe flamurin e BE-së me standardet që ende duhen ndërtuar.
Shqipëria nuk ka nevojë për më shumë triumfalizëm. Ka nevojë për më shumë shtet. Nuk ka nevojë për më shumë sulme ndaj opozitës. Ka nevojë për më shumë garanci demokratike. Nuk ka nevojë që qeveria të festojë veten. Ka nevojë që pushteti të kufizohet nga ligji.
Sepse Europa nuk është dekor për pushtetin. Europa është provë për shtetin.
Dhe këtë provë, pavarësisht statusit të sotëm të kryeministrit, Shqipëria ende duhet ta kalojë.
