Dyzet vjet pas katastrofës më të madhe bërthamore në histori, zona e Çernobilit mbetet ende një nga vendet më të rrezikuara në botë. Lufta në Ukrainë dhe sulmet ruse kanë shtuar frikën se një incident i ri mund të ndodhë në çdo moment.
Sapo hyn në zonën e centralit bërthamor të Çernobilit, aparati që mat rrezatimin fillon të sinjalizojë menjëherë sapo largohesh nga rruga e përcaktuar. Mjafton një hap më shumë dhe tingulli përshpejtohet – një vijë e padukshme mes tokës së sigurt dhe ndotjes radioaktive.
Mbi reaktorin e shkatërruar ngrihet struktura gjigante e quajtur “New Safe Confinement” (NSC) – struktura më e madhe metalike e lëvizshme e ndërtuar ndonjëherë. Ajo është më e lartë se Statuja e Lirisë dhe më e gjerë se Koloseu. U përfundua në vitin 2019 me një kosto prej rreth 2.5 miliardë dollarësh, e financuar nga 45 vende, për të izoluar rrezikun që ndodhet poshtë saj.
Nën këtë kupolë ndodhet “sarkofagu”, një strukturë betoni e ndërtuar me urgjencë në vitin 1986 për të mbuluar mbetjet e reaktorit nr. 4, i cili shpërtheu më 26 prill 1986 në aksidentin më të rëndë bërthamor të regjistruar ndonjëherë.
Brenda kësaj strukture ndodhen ende rreth 180 ton karburant bërthamor dhe disa ton pluhur radioaktiv. Kupola e re u ndërtua për të fituar kohë, në mënyrë që sarkofagu i vjetër të çmontohej gradualisht gjatë dekadave të ardhshme dhe të parandalohej çdo lëshim i materialeve radioaktive.
Por një gjë që nuk ishte parashikuar ishte lufta.
Në javët e para të pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, Çernobili u pushtua nga trupat ruse. Tre vjet më vonë, më 14 shkurt 2025, një dron rus goditi strukturën mbrojtëse, duke hapur një vrimë prej rreth 15 metrash katrorë në kupolën metalike.
Sipas drejtuesve të centralit, sulmi dëmtoi dy sisteme kryesore: funksionin e izolimit që duhet të mbajë brenda çdo ndotje radioaktive dhe sistemin e kontrollit të lagështisë që mbron strukturën metalike nga korrozioni.
Drejtori i përgjithshëm i centralit, Serhii Tarakanov, paralajmëron se nëse sarkofagu do të shembet, në atmosferë mund të çlirohen më shumë se 100 ton karburant bërthamor.
Ekspertët ukrainas dhe perëndimorë thonë se struktura duhet të riparohet brenda katër viteve, përndryshe nuk mund të garantohet më jetëgjatësia e saj prej 100 vjetësh. Riparimi pritet të kushtojë deri në 500 milionë euro, një shumë që qeveria ukrainase ende nuk e ka siguruar.
Punimet janë jashtëzakonisht të vështira, sepse nivelet e rrezatimit mbi zonën e dëmtuar janë aq të larta sa punëtorët mund të qëndrojnë aty vetëm për periudha shumë të shkurtra pa tejkaluar dozën maksimale të lejuar të rrezatimit.
Katastrofa e vitit 1986 shkaktoi vdekjen e 28 personave nga sëmundja akute e rrezatimit në javët e para, ndërsa rreth 116 mijë banorë u evakuuan menjëherë nga zona përreth. Grimcat radioaktive u përhapën në një pjesë të madhe të Europës dhe katastrofa u zbulua fillimisht jashtë Bashkimit Sovjetik, kur një central bërthamor në Suedi regjistroi nivele të pazakonta rrezatimi.
Sot zona e përjashtimit rreth Çernobilit është një territor pothuajse i braktisur me madhësinë e Qipros. Pyjet janë rikthyer dhe kafshë të egra si ujq, rrëqebuj dhe kuaj të egër jetojnë aty ku dikur kishte qytete dhe fshatra.
Por izolimi i zonës nuk e mbron atë nga lufta.
Sulmet ruse ndaj rrjetit energjetik të Ukrainës kanë shkaktuar disa ndërprerje të energjisë në central, duke rritur rrezikun për sistemet që mbajnë të ftohtë karburantin bërthamor të përdorur.
“Ekziston rreziku real i një incidenti të ri. Mund të ndodhë çdo natë, çdo ditë,” paralajmëron drejtori Tarakanov.
Në përvjetorin e 40-të të katastrofës së Çernobilit, një nga vendet më të rrezikshme bërthamore në botë vazhdon të jetojë nën hijen e një kërcënimi të ri: luftës.
