Më 12 tetor 1492, Kristofor Kolombi mbërriti në Bahamas, në një udhëtim që do të ndryshonte historinë e botës. Por ai nuk ishte europiani i parë që kishte shkelur në Amerikë. Pesë shekuj përpara tij, vikingët kishin kaluar Atlantikun, kishin ngritur vendbanime dhe kishin eksploruar brigjet e Amerikës së Veriut. Një histori e harruar për shekuj, të cilën BBC e rikthen në vëmendje përmes dokumenteve mesjetare, dëshmive arkeologjike dhe kërkimeve shkencore.
Për shumë breza, historia e zbulimit të Amerikës është lidhur me një emër të vetëm: Kristofor Kolombin. Në librat shkollorë, viti 1492 shënon momentin kur europianët mbërritën në Botën e Re. Por historia është më e ndërlikuar.
Kur anijet e Kolombit iu afruan brigjeve të Bahamasit, njerëzit jetonin prej mijëra vjetësh në kontinentin amerikan. Madje, edhe europianët kishin mbërritur atje shumë më herët.
Rreth vitit 1000 të erës sonë, lundërtarët skandinavë, të njohur si vikingë, kishin arritur në brigjet e Kanadasë së sotme. Ata nuk kishin në dispozicion hartat moderne, instrumentet e sofistikuara të lundrimit apo mbështetjen e fuqive të mëdha mbretërore.
Kishin vetëm anijet e tyre, përvojën në det dhe gatishmërinë për të rrezikuar jetën në kërkim të tokave të panjohura.
Nga Islanda në Grenlandë, e më pas drejt Amerikës
Sipas një artikulli të BBC-së, të shkruar nga Fiona Macdonald, udhëtimi i vikingëve drejt Amerikës nuk ishte një kalim i drejtpërdrejtë përmes Atlantikut.
Ata ndoqën një rrugë të ndërtuar gradualisht përgjatë brezave.
Rreth vitit 870, skandinavët u vendosën në Islandë. Një shekull më vonë, ata arritën në Grenlandë, prej nga nisën ekspeditat drejt brigjeve të Amerikës së Veriut.
Nga Grenlanda deri në ishullin Baffin, në territorin e Kanadasë së sotme, distanca përmes ngushticës Davis ishte rreth 320 kilometra.
Vikingët e quajtën këtë territor Helluland, ose “toka e pllakave të gurit”.
Më në jug zbuluan Labradorin, të cilin e emërtuan Markland, “toka e pyjeve”, ndërsa një rajon tjetër e quajtën Vinland, “toka e hardhive”.
Këto emra nuk janë thjesht legjenda të trashëguara nga folklori skandinav. Ato përmenden në sagat mesjetare, rrëfime të shkruara nga pasardhësit e vikingëve, që për shekuj u konsideruan më shumë letërsi epike sesa dëshmi historike.
Por arkeologjia do të tregonte se një pjesë e rëndësishme e këtyre rrëfimeve mbështetej në ngjarje reale.
Zbulimi që ndryshoi historinë
Në vitin 1960, arkeologët zbuluan gjurmët e një vendbanimi skandinav në L’Anse aux Meadows, në ishullin Newfoundland të Kanadasë.
Zbulimi ishte historik.
Për herë të parë, ekzistonin prova materiale se europianët kishin mbërritur në Amerikën e Veriut shumë përpara Kolombit.
Në vitin 2021, kërkimet shkencore, duke përdorur një metodë të re datimi të bazuar në unazat e pemëve, përcaktuan se vikingët kishin qenë të pranishëm në këtë vend në vitin 1021.
Kjo e bën L’Anse aux Meadows dëshminë më të hershme të konfirmuar të pranisë europiane në Amerikë.
Studiuesit besojnë se vendbanimi shërbente si bazë për ekspedita të tjera drejt brendësisë së kontinentit.
Megjithatë, mbetet e paqartë se sa larg arritën vikingët dhe sa vendbanime të tjera mund të kenë ngritur.
Eriku i Kuq, njeriu që u dëbua dhe hapi rrugën drejt Botës së Re
Një nga figurat qendrore të kësaj historie është Eriku i Kuq, eksploruesi skandinav që u dëbua nga Islanda pas një konflikti të dhunshëm.
Në vitin 982, autoritetet islandeze vendosën ta përjashtonin nga ishulli.
Në vend që të tërhiqej, ai u nis drejt perëndimit dhe eksploroi Grenlandën, ku më pas organizoi ngritjen e një kolonie skandinave.
Vendbanimet e krijuara atje do të mbijetonin për rreth pesë shekuj.
Por rëndësia e Erikut të Kuq nuk qëndron vetëm te kolonizimi i Grenlandës.
Ishte pikërisht ky territor që u bë pikënisja e udhëtimeve të mëvonshme drejt Amerikës së Veriut.
Djali i tij, Leif Erikson, konsiderohet figura kryesore e ekspeditave vikinge drejt Vinlandit.
Sipas rrëfimeve mesjetare, ai dhe bashkëudhëtarët e tij arritën në brigjet amerikane dhe eksploruan territore të panjohura për europianët e asaj kohe.
Emily Lethbridge, studiuese në Universitetin e Islandës, i përshkruan këta lundërtarë si njerëz që ishin të gatshëm të ndërmerrnin rreziqe të jashtëzakonshme dhe të përballonin sprova të rënda fizike për të zbuluar çfarë ndodhej përtej horizontit.
Vikingët mund të jenë kthyer në Amerikë për shekuj
Për një kohë të gjatë, historianët mendonin se udhëtimet drejt Vinlandit kishin qenë ekspedita të shkurtra, pas të cilave vikingët ishin larguar përfundimisht.
Por dëshmitë arkeologjike sugjerojnë një histori më të gjatë.
Arkeologu Robert McGhee, i cituar nga BBC, ka shpjeguar se ekzistojnë prova që skandinavët mund të kenë vazhduar udhëtimet e rastësishme drejt Amerikës së Veriut edhe për dy ose tre shekuj pas ekspeditave të para.
Kjo do të thotë se lidhjet përmes Atlantikut të Veriut mund të kenë vazhduar shumë më gjatë nga sa është menduar.
Megjithatë, këto udhëtime nuk krijuan një kolonizim të përhershëm europian në kontinentin amerikan.
A e dinte Kolombi se Amerika ishte zbuluar më parë?
Kjo është ndoshta pyetja më intriguese që ngre historia e BBC-së.
A ishte Kristofor Kolombi në dijeni të udhëtimeve të mëparshme përtej Atlantikut?
Historiania Kirsten Seaver përmend dokumente që tregojnë se lundërtarët europianë vazhdonin të kërkonin rrugë drejt brigjeve perëndimore të Atlantikut edhe gjatë Mesjetës së vonë.
Një dëshmi interesante vjen nga një letër e shkruar gjatë dimrit 1497–1498 nga anglezi John Day, drejtuar Kolombit.
Në të, Day përmend udhëtimin e John Cabot drejt Amerikës së Veriut në vitin 1497 dhe shkruan se detarët e Bristolit kishin ndërmarrë udhëtime drejt atyre brigjeve prej vitesh.
Formulimi i letrës sugjeron se Kolombi mund të kishte dijeni për këto përpjekje.
Por kjo nuk provon se ai njihte historinë e vikingëve apo vendndodhjen e Vinlandit.
Disa studiues kanë hedhur hipotezën se Kolombi mund të ketë zgjedhur qëllimisht një rrugë më jugore për të shmangur brigjet veriore të Amerikës, pasi objektivi i tij ishte të arrinte pasuritë e Lindjes së Largët.
Megjithatë, kjo mbetet një teori, jo një fakt historik i provuar.
Historia që mbeti e fshehur në dorëshkrimet mesjetare
Një nga burimet më të rëndësishme për udhëtimet vikinge është Flateyjarbók, një dorëshkrim islandez i shekullit XIV.
Ai përmban rrëfime mbi vendosjen e skandinavëve në Grenlandë dhe udhëtimet e tyre drejt Amerikës së Veriut.
Vlera e tij historike ishte aq e madhe sa, në vitin 1893, organizatorët e Ekspozitës Botërore të Çikagos kërkuan ta huazonin për përkujtimin e 400-vjetorit të udhëtimit të Kolombit.
Sipas një dokumentari të BBC-së, amerikanët ofruan madje të dërgonin një anije luftarake për ta marrë dorëshkrimin nga Danimarka dhe një tren të blinduar për ta transportuar nëpër Shtetet e Bashkuara.
U propozua edhe një siguracion prej një milion dollarësh, një shumë marramendëse për kohën.
Por autoritetet daneze nuk pranuan ta merrnin përsipër rrezikun.
Pesë shekuj histori përpara Kolombit
Më 12 tetor, kur përkujtohet mbërritja e Kristofor Kolombit në Amerikë, historia e vikingëve rikujton se eksplorimi i botës nuk ka nisur dhe as ka përfunduar me një emër të vetëm.
Kolombi mbetet një figurë vendimtare, sepse udhëtimi i tij i vitit 1492 hapi një periudhë të re kontaktesh të vazhdueshme mes Europës dhe Amerikës, me pasoja të jashtëzakonshme për historinë botërore.
Por ai nuk ishte europiani i parë që mbërriti atje.
Pesë shekuj më parë, Eriku i Kuq kishte ngritur koloninë e tij në Grenlandë dhe djali i tij, Leif Erikson, kishte udhëhequr një nga ekspeditat që arritën në Amerikën e Veriut.
Ata nuk u pritën me ceremoni mbretërore dhe udhëtimet e tyre nuk ndryshuan menjëherë hartën politike të botës. Për shekuj, historia e tyre mbeti e ruajtur në dorëshkrime, legjenda dhe gjurmë të mbuluara nga toka.
Sot, një mijë vjet më vonë, arkeologjia ka konfirmuar atë që sagat islandeze e kishin rrëfyer prej kohësh: shumë përpara se Kolombi të nisej drejt perëndimit, vikingët kishin kaluar oqeanin dhe kishin shkelur në brigjet e Amerikës.
Burimi: BBC – Fiona Macdonald, 12 tetor 2026.
