Burgjet e komunizmit në Shqipëri nuk ishin thjesht vende vuajtjeje dënimi. Ato ishin makina frike, ku shteti përpiqej të shkatërronte njeriun ngadalë, përmes punës së detyruar, urisë, izolimit dhe terrorit psikologjik.
Në Spaç, Qafë-Bari, Burrel apo kampet e tjera famëkeqe, të burgosurit politikë jetonin mes galerive të minierave, dhunës së komandave dhe qelive të akullta të izolimit. Regjimi i quante “reparte riedukimi”, sikur bëhej fjalë për institucione edukative. Në realitet, ato ishin vende ku shteti testonte deri ku mund të duronte njeriu.
Për vite me radhë, propaganda komuniste u përpoq ta mbulonte këtë realitet. Por dokumentet e vetë regjimit tregojnë se e vërteta nuk fshihej dot as brenda sistemit.
Një shkresë sekrete e vitit 1983, e firmosur nga Prokurori i Përgjithshëm i kohës, Rrapi Mino, hedh dritë mbi atë që ndodhte realisht në burgjet shqiptare vetëm pak muaj para revoltës së Qafë-Barit.
Në dokument flitet për një kontroll të ushtruar nga Prokuroria në repartet e Spaçit, Qafë-Barit, Burrelit dhe kampeve të tjera. Gjuha është burokratike, e ftohtë dhe tipike për regjimin, por shifrat janë tronditëse.
Vetëm në Spaç, Qafë-Bari, Bater, Përparim dhe Burrel, ku vuanin dënimin 3404 të burgosur, gjatë vitit 1982 dhe 6-mujorit të parë të vitit 1983 ishin dhënë 1089 masa izolimi, që përbënin plot 14.783 ditë në qeli ndëshkimi.
14.783 ditë.
Mijëra ditë të kaluara në biruca.
Mijëra net në errësirë.
Mijëra orë heshtjeje të imponuar me dhunë.
Dhe dokumenti nuk ndalet vetëm tek shifrat. Ai pranon se kishte “raste shkeljesh e teprimesh”, se masat e izolimit shpesh nuk përputheshin me “natyrën dhe rrezikshmërinë e shkeljes”, si dhe se kishte “mjaft ankesa nga të dënuarit për keqtrajtim”, sidomos në Qafë-Bar dhe Burrel.
Madje pranohet se ndaj disa punonjësve të komandave të burgjeve kishin nisur edhe çështje penale.
Pra, sistemi e dinte shumë mirë çfarë ndodhte brenda burgjeve.
E dinte se izolimi ishte kthyer në mjet torture.
E dinte se dhuna përdorej për të thyer të burgosurit.
E dinte se në kampet e “riedukimit” po prodhohej terror.
Dhe megjithatë, asgjë nuk ndryshoi.
Sepse problemi nuk ishte sjellja e disa komandantëve brutalë. Problemi ishte vetë regjimi. Një sistem që mbahej në këmbë nga frika dhe nënshtrimi nuk mund të prodhonte asgjë tjetër përveç ferrit.
Vetëm pak muaj më vonë, në Qafë-Bar do të shpërthente revolta. Një revoltë që regjimi do ta shtypte me egërsi, duke lënë pas tortura, pushkatime dhe vite të tjera terrori.
Por ndoshta pjesa më e rëndë e këtij dokumenti është tjetërkund.
Në faktin se edhe vetë Rrapi Mino, një nga figurat e larta të sistemit komunist, nuk arrinte më ta fshihte të vërtetën. Sepse ndonjëherë krimi bëhet aq i madh, sa edhe regjimi që e ka ngritur nuk arrin më ta maskojë me gjuhë burokratike.
