Ka dokumente që nuk kanë nevojë për koment. Mjafton t’i lexosh dhe e gjithë propaganda e një regjimi bie vetë, fjali pas fjalie. Një prej tyre është letra që Dr. Oreste Dilo, i biri i patriotit dhe intelektualit të njohur Ilia Dilo Sheperi, i dërgon Enver Hoxhës më 3 shkurt 1972 nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Nuk është letër politike. Nuk ka thirrje kundër regjimit. Nuk ka manifest. Ka vetëm një lutje njerëzore: t’u lejohej të ndihmonte familjarët e tij në Shqipëri, të cilët jetonin në mjerim.
Dhe pikërisht kjo e bën tronditëse.
Oreste Dilo i shkruan Enver Hoxhës me një gjuhë të përmbajtur, pothuajse të përulur. I kujton se është biri i Ilia Dilo Sheperit, njeri për të cilin “krenohet”, madje edhe ish-mësues i vetë Enverit. I kujton se ka studiuar mjekësi në Torino dhe prej më shumë se dy dekadash ushtron profesionin në SHBA. Nuk kërkon privilegje për vete. Kërkon vetëm të ndihmojë njerëzit e tij.
Por regjimi komunist, pas vitit 1965, ua kishte ndaluar familjeve të konsideruara “me biografi të keqe” edhe ndihmën ekonomike nga të afërmit jashtë vendit. Në letër ai përshkruan sesi familjarët e tij jetonin pa mjete jetese, sesi pas vdekjes së vëllait, Margarita kishte mbetur me pesë fëmijë të vegjël “të cilëve u mungon ushqimi dhe s’kanë asnjë mundësi të ndjekin shkollën”.
Në një nga pjesët më të dhimbshme të letrës, Dr. Dilo i kujton Enverit se gruaja e Margaritës ishte motra e heroit Pano Xhamballo. Sikur të kërkonte të gjente një grimë mëshire në logjikën absurde të regjimit: edhe këta janë “tanët”, edhe këta kanë dhënë për këtë vend.
Por diktatura nuk njihte më lidhje njerëzore. Njihte vetëm ndarje klasash, internime, izolim dhe ndëshkim trashëgimie.
Ka diçka dramatike në tonin e kësaj letre. Një burrë i arsimuar në Perëndim, mjek me karrierë në Amerikë, detyrohet t’i shkruajë diktatorit shqiptar me gjuhën e një njeriu që kërkon falje që ekziston. “Nuk e kam konsideruar kurrë veten refugjat politik”, i thotë. “Nuk jam marrë kurrë me politikë.” Është gjuha e frikës që regjimi kishte mbjellë edhe përtej kufijve të Shqipërisë.
Dhe megjithatë, edhe pasi mundohet të justifikohet, ai nuk arrin të fshehë akuzën morale që përshkon gjithë tekstin: një shtet që ndëshkon fëmijët me uri për shkak të mbiemrit, nuk është i fortë. Është i frikësuar.
Në fund, Oreste Dilo i lutet Enver Hoxhës të “ndreqë një padrejtësi që vazhdon prej vitesh në dëm të fëmijëve të Ilia Dilo Sheperit”.
Kjo letër nuk është vetëm historia e një familjeje. Është historia e mijëra shqiptarëve që regjimi i trajtoi si fajtorë biologjikë. Njerëz që nuk dënoheshin për atë që kishin bërë, por për atë që ishin, për familjen që mbanin, për kujtimin që përfaqësonin.
Dhe sot, më shumë se pesë dekada më vonë, kjo letër mbetet një dëshmi e ftohtë dhe e pamëshirshme: propaganda mund të ndërtojë mite, por një faqe e verdhëruar arkivi mjafton për të treguar të vërtetën.
