Në arkivat e kohës së Luftës së Dytë Botërore gjendet një dokument që dëshmon dramën diplomatike të Shqipërisë pas pushtimit italian të vitit 1939 dhe përpjekjet e shqiptarëve në mërgim për të mbrojtur ekzistencën e shtetit shqiptar. Bëhet fjalë për një letër të Fan Nolit drejtuar Sekretarit amerikan të Shtetit, Cordell Hull, në të cilën ai kërkon që Shtetet e Bashkuara të njohin qeverinë shqiptare të Mbretit Zog në mërgim.
Dokumenti, i botuar në gazetën “Dielli”, është një dëshmi e qartë se në atë moment historik një pjesë e rëndësishme e elitës politike shqiptare në emigracion e shihte njohjen ndërkombëtare të Mbretit Zog si mënyrën më të sigurt për të mbrojtur integritetin territorial të Shqipërisë.
Në letrën e tij, Noli i drejtohet Hull me një ton të drejtpërdrejtë dhe argumentues. Ai e falënderon për udhëzimet që Departamenti i Shtetit kishte dhënë për përfaqësuesin amerikan në Kajro dhe për trajtimin e çështjes shqiptare në konferencën e paqes. Por shpejt kalon në thelbin e shqetësimit: frikën se Shqipëria mund të bëhej objekt pazari mes fqinjëve të saj.
Sipas Nolit, një nga çështjet që pritej të diskutohej në konferencën e paqes ishte pikërisht copëtimi i Shqipërisë nga Greqia dhe Jugosllavia. Për këtë arsye, ai argumenton se garancia më e fortë për shqiptarët do të ishte njohja zyrtare e qeverisë shqiptare në mërgim, nën Mbretin Zog.
“Sigurimi më i mirë për shqiptarët do të ishte pranimi zyrtarisht i qeverisë shqiptare në mërgim nën Mbretin Zog në Lidhjen e Kombeve dhe garancia për integritetin tokësor të Shqipërisë”, shkruan Noli.
Në tekstin e letrës, Noli përdor një argument interesant diplomatik për të shpjeguar pse disa vende, si Egjipti dhe Turqia, nuk e kishin njohur pushtimin italian. Sipas tij, këto vende nuk mund të pranonin aneksimin e Shqipërisë nga Italia sepse shumica e shqiptarëve ishin myslimanë dhe çdo cenim i të drejtave të tyre do të prekte ndjenjat e popujve myslimanë të rajonit.
Por kritika më e fortë e Nolit drejtohet ndaj fuqive të mëdha perëndimore. Ai e quan një turp që demokracitë e mëdha kristiane nuk e kundërshtuan më fort agresionin italian ndaj Shqipërisë, ndërsa vendet myslimane, sipas tij, kishin treguar më shumë ndjeshmëri ndaj fatit të shqiptarëve.
Në të njëjtën kohë, Noli nënvizon se, pavarësisht kundërshtimeve që mund të ekzistonin ndaj Mbretit Zog, ai mbetej figura politike që kishte punuar më shumë për aleatët dhe për çështjen shqiptare.
Madje, Noli shkruan se edhe disa zyrtarë amerikanë në Uashington kishin pranuar se Zogu kishte bërë më shumë për Aleatët sesa çdo grup tjetër shqiptar.
Në përfundim të letrës, ai sugjeron një zgjidhje konkrete: Shtetet e Bashkuara dhe fuqitë aleate duhet ta njoftonin zyrtarisht Mbretin Zog dhe ta pranonin qeverinë shqiptare në mërgim. Sipas tij, një hap i tillë do të shërbente jo vetëm për interesin e Shqipërisë, por edhe për interesin e vetë Kombeve të Bashkuara.
Dokumenti është një dëshmi e fortë e një momenti historik kur Shqipëria rrezikonte të zhdukej nga harta politike e Europës dhe kur figura të ndryshme të politikës shqiptare, pavarësisht përplasjeve të tyre të mëparshme, kërkonin mbështetje ndërkombëtare për të shpëtuar shtetin shqiptar.
Ironia e historisë është se Fan Noli, një nga kritikët më të ashpër të Mbretit Zog në vitet ’20, në këtë moment vendimtar e shihte njohjen e qeverisë së tij në mërgim si rrugën më realiste për të mbrojtur Shqipërinë.
