Një lëvizje studentore pa kryetar, pa hierarki tradicionale dhe pa një ideologji të përcaktuar arriti atë që opozita serbe nuk kishte mundur ta bënte për vite: të largonte nga pushteti Aleksandar Vuçiçin. Fitorja e saj në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit 2026 shënoi një kthesë historike për Serbinë, por edhe fillimin e një prove shumë më të vështirë: kalimin nga protesta në qeverisje.
Në një analizë të zgjeruar, Financial Times rindërton historinë e lëvizjes, që lindi nga zemërimi për tragjedinë e Novi Sadit në nëntor 2024, kur shembja e një strehe betoni në stacionin hekurudhor shkaktoi vdekjen e 16 personave. Ngjarja u shndërrua në simbol të korrupsionit dhe të kapjes së institucioneve nga politika.
Në fillim, studentët kërkonin hetimin e tragjedisë dhe ndëshkimin e përgjegjësve. Por reagimi i autoriteteve dhe ndërhyrjet policore i shtynë protestat drejt një lëvizjeje kombëtare. Universitetet u bllokuan, mësimi u ndërpre dhe studentët nisën të organizoheshin përmes asambleve të hapura, të njohura si plenume.
Një lëvizje që refuzoi të kishte lider
Ajo që e dalloi lëvizjen nga organizimet e zakonshme politike ishte refuzimi për të krijuar një figurë drejtuese.
Vendimet merreshin me votim, mbledhjet drejtoheshin nga studentë të ndryshëm dhe përfaqësimi në media ndryshonte vazhdimisht. Studentët nuk donin që një individ të fitonte pushtet personal mbi lëvizjen.
Sipas dëshmive të mbledhura nga FT, edhe kur ndonjë student përpiqej të merrte rol më të madh, të tjerët ndërhynin për të ruajtur barazinë.
Ky mekanizëm ishte një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj përvojës politike serbe, ku lëvizjet qytetare shpesh ishin shndërruar në instrumente të ambicieve personale.
Si u krijua lista me 250 kandidatë
Në pranverën e vitit 2025, studentët kaluan nga kërkesat për përgjegjësi institucionale te kërkesa për zgjedhje parlamentare.
Por në vend që të kandidonin vetë, ata vendosën të përzgjidhnin profesionistë nga fusha të ndryshme.
Lista përfundimtare përfshiu 250 profesorë, mjekë, arkitektë, shkrimtarë, ekonomistë dhe ekspertë, shumica pa përvojë të mëparshme politike.
Procesi i përzgjedhjes zgjati muaj dhe u zhvillua në mënyrë të fshehtë për të mbrojtur kandidatët nga presioni i pushtetit.
Gjatë mbledhjeve, telefonat liheshin jashtë dhe kandidatëve u vendoseshin emra të koduar që ndryshonin vazhdimisht. Kjo bëhej për të penguar rrjedhjen e informacionit drejt mediave pranë qeverisë.
Mes kandidatëve ishte edhe ish-guvernatori i Bankës Qendrore të Serbisë, Dejan Šoškić, i cili fillimisht kishte hezituar të përfshihej, por më pas pranoi kërkesën e studentëve.
Një program që shmangu përçarjet ideologjike
Programi elektoral me 11 pika u përqendrua te lufta kundër korrupsionit, nepotizmit, çlirimi i institucioneve nga kontrolli politik dhe përmirësimi i shërbimeve publike.
Studentët shmangën qëllimisht çështjet që tradicionalisht përçajnë politikën serbe, përfshirë Kosovën, marrëdhëniet me Rusinë dhe integrimin në Bashkimin Europian.
Në këtë mënyrë, lista bashkoi kandidatë të majtë dhe të djathtë rreth një qëllimi të përbashkët: ndërtimit të institucioneve funksionale.
Përpara zgjedhjeve, kandidatëve iu kërkua të nënshkruanin marrëveshje angazhimi për të respektuar parimet dhe programin e lëvizjes.
Fitorja që i dha fund dominimit të Vuçiçit
Sipas rezultateve të raportuara nga Financial Times, Lista Studentore fitoi 52% të votave dhe 140 vende në parlament, duke lënë partinë e Vuçiçit më shumë se 620 mijë vota pas.
Vuçiçi pranoi humbjen përpara përfundimit të numërimit.
Rezultati ishte veçanërisht domethënës sepse erdhi pas 14 vitesh të dominimit të tij politik dhe pa një përballje të përgjakshme.
Por studentët nuk synojnë të marrin vetë postet qeveritare. Ata duan të kthehen në universitete dhe të ushtrojnë rolin e një force mbikëqyrëse ndaj qeverisë së re.
Sfida më e madhe fillon pas fitores
Financial Times paralajmëron se rrëzimi elektoral i Vuçiçit nuk do të thotë domosdoshmërisht fundi i sistemit që ai ndërtoi.
Partia e tij dhe aleatët ruajnë rreth 100 vende parlamentare, ndërsa strukturat e pushtetit të mëparshëm vazhdojnë të kenë ndikim në institucione.
Vuçiçi ka deklaruar se pret të rikthehet në pushtet brenda dy vjetësh, ndoshta edhe më shpejt.
Për qeverinë e re, 6 deri në 12 muajt e parë konsiderohen vendimtarë. Ajo duhet të dëshmojë se mund të qëndrojë e bashkuar, të garantojë hetime të pavarura për korrupsionin dhe të nisë reforma konkrete.
Hija e revolucionit të vitit 2000
Analiza rikthen edhe kujtesën e rrëzimit të Slobodan Millosheviçit në vitin 2000.
Atëherë, protestat masive krijuan shpresën se Serbia do të hynte në një epokë të re demokratike. Megjithatë, qeveritë reformiste nuk arritën të çmontonin rrjetet e vjetra të pushtetit.
Vrasja e kryeministrit Zoran Gjingjiç dhe zhgënjimi i mëvonshëm i shoqërisë krijuan kushtet për rikthimin e figurave të regjimit të Millosheviçit, mes tyre edhe Vuçiçi.
Shumë prej studentëve të sotëm janë fëmijët e atij brezi që protestoi në vitin 2000.
Prindërit e tyre shpresojnë që këtë herë ndryshimi të mos ndalet te largimi i një udhëheqësi.
Dallimi qëndron te përpjekja për të ndërtuar institucione, përpara se pushteti të përqendrohet sërish te një individ.
Për studentët serbë, suksesi përfundimtar nuk do të matet vetëm me largimin e Vuçiçit, por me aftësinë për të kontrolluar edhe ata që sollën në pushtet.
Një studente e intervistuar nga FT shprehet e bindur se qeveria e re mund t'ia dalë. Por ajo shton edhe një paralajmërim të thjeshtë: nëse dështon, qytetarët mund ta largojnë përsëri.
