Spaçi nuk ishte thjesht burg. Ishte një kamp ku njeriu thyhej me punë të rëndë, uri, rrahje, izolim dhe poshtërim të përditshëm.
Nga ky vend, më 1 gusht 1968, Haki Jonuz Bulku, i burgosur politik në Repartin 303 Spaç, i shkruan Byrosë Politike të Komitetit Qendror të Partisë së Punës. Në krye të letrës ai prezantohet vetë: i dënuar me 6 vite burg për “krimin e tradhtisë ndaj atdheut dhe tentativë arratisjeje”.
Bulku shkruan se atë mëngjes, në kampin e të burgosurve politikë të Spaçit, e kishin nxjerrë dhe rrahur publikisht “në mes të kampit”, në prani të të burgosurve, shefave, fshatarëve dhe ushtarakëve.
Ky nuk ishte një incident i fshehur në ndonjë qeli. Ishte dhunë e ekspozuar. Një njeri i burgosur nxirrej para të tjerëve dhe goditej, në mënyrë që ndëshkimi i tij të shërbente edhe si frikë për të gjithë kampin.
Në Spaç, dhuna nuk ishte përjashtim. Ishte pjesë e regjimit të kampit. Të burgosurit politikë punonin në minierë në kushte çnjerëzore, të rraskapitur nga sëmundjet, mungesa e ushqimit, të ftohtit dhe frika e përhershme. Trupi i tyre shfrytëzohej, ndërsa dinjiteti u goditej çdo ditë.
Edhe mënyra si është shkruar letra tregon shumë për kohën. Bulku i drejtohet Byrosë Politike me gjuhën e detyruar të sistemit: përmend Partinë, drejtësinë, pushtetin, luftën kundër burokracisë dhe formalizmit. Por brenda kësaj gjuhe të kontrolluar, ai arrin të thotë thelbin: disa oficerë dhe nënoficerë, sipas tij, po shkelnin edhe urdhrat mbi “trajtimin njerëzor” të të burgosurve.
Në fakt, vetë Spaçi ishte prova më e rëndë se çfarë kuptonte diktatura me “trajtimin njerëzor”. Kampi ishte ndërtuar për të ndëshkuar, lodhur, poshtëruar dhe mbajtur nën kontroll ata që regjimi i kishte futur në kategorinë e armiqve. Në atë realitet, edhe një letër ankese ishte një akt i rrezikshëm.
Haki Bulku nuk shkruan nga liria, por nga brenda një sistemi ku çdo fjalë mund të kthehej kundër tij. Prandaj dokumenti ka vlerë jo vetëm për atë që denoncon, por edhe për mënyrën si e denoncon: me kujdes, me frikë të lexueshme mes rreshtave, por edhe me këmbënguljen që ngjarja të mos mbetej pa gjurmë.
Letra e tij hap një dritare të vogël mbi atë që ndodhte në Spaç, por nuk e mbyll historinë. Përkundrazi, na kujton se ajo histori është ende e paplotë. Ende mungojnë shumë dëshmi, shumë emra, shumë episode, shumë përgjegjësi të pathëna.
Historia e Spaçit dhe e burgjeve komuniste nuk është vetëm çështje arkivash. Është një peshë që vazhdon të rëndojë mbi ndërgjegjen tonë, për sa kohë dhuna e asaj kohe nuk është lexuar deri në fund, nuk është pranuar deri në fund dhe nuk është vendosur në vendin që meriton në kujtesën publike.
