Në dosjen voluminoze mbi organizatën 'Vatra” me mbi 800 faqe, Sigurimi i Shtetit e cilëson këtë federatë si një “organizëm armiqësor”, që përpiqet të “njollosë politikën kombëtare të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik”.
Dosja përbëhet nga tre vëllime dhe pasqyron dekada të tëra survejimi ndaj komunitetit shqiptaro-amerikan, që sipas regjimit përfaqësonte një kërcënim për propagandën zyrtare.
3 qershor 1912 në Boston u zyrtarizua **Federata Panshqiptare “Vatra”**, organizata më e rëndësishme e diasporës shqiptare në SHBA, që do të arrinte të kishte mbi 65 degë në të gjithë vendin.
“Vatra” ishte zëri i parë i shqiptarëve pranë Presidentit Woodrow Wilson, duke lobuar për pavarësinë dhe integritetin territorial të Shqipërisë.
Fan S. Noli, Faik Konica, Kristo Floqi, Kristo Kirka, Kolë Tromara, Kostë Çekrezi e të tjerë formësuan misionin e kësaj organizate, duke ruajtur një dashuri të palëkundur për Shqipërinë dhe duke mbajtur lidhje të forta me atdheun, edhe kur regjimi komunist i konsideronte “armiq”.
Sot, më shumë se 100 vjet më pas, “Vatra” vijon të jetë aktive, duke mbështetur shqiptarët kudo në botë, duke mbrojtur të drejtën, dinjitetin dhe interesat kombëtare.
Kjo dosje e plotë është në dispozicion për studiuesit dhe median, në përputhje me ligjin nr. 45/2015 dhe udhëzuesin për aksesin në arkivën e Autoritetit.
Dokumentet arkivore zbulojnë se gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, komuniteti shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës përjetoi një dinamikë të fortë politike, shoqërore dhe kulturore. Dy nga organizatat më të rëndësishme që formësuan këtë realitet ishin “Vatra” dhe “Shqipëria e Lirë”. Dokumentet e kohës zbulojnë një përplasje të thellë mes këtyre dy organizatave, që buronte jo vetëm nga qëndrimet e ndryshme ndaj regjimit komunist në Shqipëri, por edhe nga strategjitë e tyre për ruajtjen dhe përfaqësimin e interesave të diasporës.
Organizata Vatra, me gazetën e saj “Dielli”, përfaqësonte një linjë më të moderuar dhe më tradicionale, duke u përqendruar në ruajtjen e vlerave kombëtare dhe kulturore. Ajo kishte përkrahës të shumtë në mesin e kolonisë së vjetër shqiptare dhe gëzonte autoritet të konsoliduar në qendrat kryesore shqiptare si Boston, New York dhe Detroit.
Në krahun tjetër qëndronte “Shqipëria e Lirë”, me gazetën “Liria”, e cila përfaqësonte një qasje më të ashpër kundër regjimit komunist të Tiranës. E mbështetur nga figura të spikatura të diasporës antikomuniste, kjo organizatë kërkonte një qëndrim më luftarak dhe një mobilizim të diasporës për rrëzimin e regjimit. Raportet e kohës e paraqesin këtë organizatë si të përkrahur nga struktura të caktuara amerikane, çka nënkupton edhe një luftë influencash ndërkombëtare në radhët e komunitetit shqiptar në emigracion.
Përplasjet mes këtyre dy organizatave shfaqeshin në shumë forma: qëndrime të kundërta ndaj bashkimeve organizative, luftë për ndikim në shtypin e diasporës, dhe në mënyrë të veçantë, në përpjekjet për të kontrolluar ndihmat financiare dhe rrjedhën e informacionit politik në komunitet. Vatra kërkonte bashkim mbi platformën e saj tradicionale, ndërsa Shqipëria e Lirë e refuzonte këtë si përpjekje për dominim ideologjik.
Në këtë kontekst, ndarja politike nuk mbeti vetëm mes elitave; ajo reflektoi edhe në jetën e përditshme të kolonisë shqiptare. Ndërkohë që një pjesë e madhe e emigrantëve punonin në fabrika, restorante apo hotele dhe përballeshin me analfabetizëm dhe mungesë përfaqësimi politik, kishte një domosdoshmëri të qartë për një shkollë shqipe dhe për më shumë organizim shoqëror.
Në përfundim, dokumentet tregojnë qartë se diaspora shqiptare në SHBA ishte jo vetëm një urë lidhëse me atdheun, por edhe një fushëbetejë ideologjike ku përplaseshin vizione të ndryshme për të ardhmen e kombit shqiptar. Konfliktet mes Vatrës dhe Shqipërisë së Lirë janë një pasqyrë e qartë e ndarjeve të mëdha politike të kohës dhe mbeten një faqe e rëndësishme për të kuptuar historinë e mërgatës shqiptare dhe rolin e saj në proceset historike kombëtare.
