On the western side of Sazan Island, where the waves crash against the steep cliffs, there is an area that the sea people have christened the "Groka e Jhehenemit" or the gate to hell.
On the surface, the transparent waters offer a fairytale, almost idyllic view of the Mediterranean, exactly the kind of natural beauty thought to attract the world's tourism elite. But if you dive just 5 to 30 meters deep, the postcard-perfect landscape turns into a war scene frozen in time.
There, in a 5,000-meter sea area, 200-millimeter artillery shells from World War II, anti-submarine mines, and tons of explosives ready to explode rest silently among the marine flora.
Official documents from the General Staff of the Armed Forces and testimonies from island experts say that similar “minefields” are found on almost every side of the island. Unexploded ordnance has not stopped plans by the government and foreign investors to build a resort and tourist port in Sazan.
At the end of 2024, the government of Prime Minister Edi Rama granted the status of “Strategic Investor” to the company Atlantic Incubation Partners LLC, linked to Jared Kushner, the son-in-law of US President Donald Trump. The promised investment, in which the Albanian state is a partner after making property and other facilities available, is worth 1.4 billion euros. In addition to Kushner, who made the idea public, billionaires from Qatar are now also involved in the project.
The plans, which still remain theoretical and only on paper, changed again at the end of last year when the Strategic Investment Committee, KIS, extended the deadlines for the project, which envisages the transformation of 45 hectares of the island into a network of luxury villas and resorts, and increased the benefits for the investor.
Thus, to enable this investment, the Albanian government made new legislative concessions. In addition to the previously debated changes to the law on “Protected Areas” in violation of European Union recommendations, exclusive changes were adopted to the law on tourist ports to allow non-competitive contracts for strategic investors. Above all, the CIS now tasks the Ministry of Defense with clearing the island and the sea around it of unexploded ordnance.
But while the government has rolled out the legislative red carpet on the surface, underwater reality remains stubborn.
Data from the General Staff of the Armed Forces, in response to a right-to-information request by BIRN, and testimonies from naval experts, fishermen and biologists reveal that Sazan and its waters are a minefield. Disposing of this potentially deadly legacy requires huge expenses, specialized divers, and a major clean-up operation.
Artur Meçollari, a former senior naval officer and navy expert, emphasizes that the presence of munitions makes the island dangerous for civilians and tourists, which according to him calls into question the entire plan for tourism development, as the latter relies on people's freedom to move, swim, and navigate safely in the surrounding waters.
“The problem is: once you do the construction, are the tourists safe?” he asks. “The moment you clear only the area where it will be built, the rest is a problem for the future,” Meçollari added.
Four danger zones at sea
Sazan Island served as a naval military base during the communist regime and is still administered by the Ministry of Defense. To pave the way for the acquisition of strategic investor status, the President of the Republic, Bajram Begaj, previously signed a decree urgently removing a training area from the Armed Forces deployment plan.
However, the island's centuries-old legacy as a military zone has left its mark.
“On the island of Sazan and in the waters surrounding it, despite the work carried out to identify and clear unexploded ordnance… there is the possibility and risk of the presence of unexploded ordnance on the land territory, the coastline, as well as the marine waters surrounding the island,” the General Staff of the Armed Forces wrote in a response to BIRN.
The General Staff writes that it has identified four areas with a massive presence of unexploded ordnance in the marine waters surrounding the island.
According to the SHPFA, several military clearance operations were carried out in three of these areas between 2013 and 2015, but the amount of explosives remains frightening. In Area 3 alone, in the northeast of the island, which is considered the most contaminated, about 30 tons of ammunition of various calibers were removed and demolished.
"In this area, ammunition of various calibers and gunpowder were found, distributed over an area of approximately 7,000 m² with and without a landfill. In this area, approximately 30 tons of ammunition of various calibers were extracted and demolished," the response states.
In the other areas, 1 and 2, where several thousand square meters of contamination were also identified, the Headquarters does not mention the amount of ammunition recovered from the sea, but is careful to say that there may still be ammunition present there.
“Pavarësisht operacioneve të kryera për pastrimin e zonave 1, 2 dhe 3, ekziston mundësia që rrymat detare të kenë zbuluar dhe spostuar municione të tjera të paplasura, të cilat gjatë periudhës së kryerjes së operacioneve mund të kenë qenë të mbuluara nga rëra dhe sedimente të fundit të detit”, thuhet në përgjigje, ku theksohet se edhe në këto zona ku është ndërhyrë ekziston mundësia që të ketë municione të paplasura.
Megjithatë, sipas SHPFA problemi kryesor vjen nga zona e katërt apo “Gryka e Xhehenemit”.
Të dhënat e Ministrisë së Mbrojtjes tregojnë se në këtë zonë në perëndim të Sazanit, në një hapësirë prej 5000 metrash katrorë dhe në thellësi 5 deri në 30 metra, ka prani municionesh të paplasura.
“Në këtë zonë nuk janë kryer operacione pastrimi”, thekson Shtabi.
Kjo gjendje konfirmohet në terren nga peshkatarë e vizitorë të tjerë të zonës.
Një zhytës 60-vjeçar, i cili kërkoi të mbetet anonim, rrëfen se thellësitë e Sazanit mbeten një depo e hapur armatimesh dhe se operacionet e pjesshme të ushtrisë shpesh nuk i rezistojnë forcës së natyrës.
“Deti është i vështirë për t’u pastruar,” thotë ai. “U bë një operacion, por deti nxjerr të reja, nuk është kollaj të pastrohet”.
Ai dëshmon se pikërisht në “Grykën e Xhehenemit”, ku zhytej për oktapodë ka parë me sytë e tij mbi 50 predha artilerie italiane të kalibrit 200 milimetra.
Peshkatari thotë se i njeh mirë këto armatime, pasi ka shërbyer në marinë në vitet 1985–1987, pikërisht në anijet dragaminë për pastrimin e minave detare.
“Në afërsi të plazhit, zonës që njihet si plazhi i Sazanit, ka mina kundër nëndetëseve. Ka edhe predha të mëdha,” tregon ai, duke kujtuar vitet e shërbimit në marinë.
“Ne nuk zhyteshim për municionet, kështu që nuk mund t’ju them sa janë, por janë shumë,” shton ish-marinari.
Sipas tij, rreziku që paraqesin këto armatime është i heshtur, por potencialisht vdekjeprurës.
“Këto, sidomos minat kundër nëndetëseve, teorikisht i kanë mekanizmat shpërthyes jashtë funksioni, por eksplozivi mbetet aty. Nëse nuk i ngacmon, nuk ka rrezik. Por nëse preken apo lëvizen, pasojat mund të jenë fatale,” tha ai.
Kostot e larta të çminimit
Planet për ishullin e Sazanit dhe kthimin e tij në një ‘parajsë turistike’ nuk janë të reja.
Ish-baza ushtarake e braktisur është bërë shpeshherë objekt i ëndrrave multimilardëshe në Shqipëri, duke përfshirë ngritjen atje të një kazinoje apo formave të tjera të shfrytëzimit.
Në përgjigjen për BIRN as SHPFA dhe as Ministria e Mbrojtjes nuk iu përgjigjën pyetjes se sa do të kushtonte operacioni i pastrimit në tokë dhe në det i Sazanit.
“Forcat e Armatosura gjatë vitit 2025 kanë kryer rikonicion për vlerësimin e terrenit dhe llogaritjen e aseteve të nevojshme dhe mënyrat e ndërhyrjes për kryerjen e operacioneve të pastrimit të territorit të ishullit nga municionet e paplasura”, tha SHPFA.
Por ndërsa Shtabi shprehet me gjuhën e kujdesshme burokratike, ekspertët vizatojnë një peizazh shumë më dramatik të situatës që i pret investitorët dhe shtetin.
Për Artur Meçollarin, ngërçi nuk është thjesht teknik, por mbi të gjitha financiar dhe logjistik.
“Problemi qëndron jo se nuk e bëjmë dot, por do lekë të madh dhe nuk dihet ku do të demontohen,” tha ai. “Ky është problemi i madh, se që të pastrosh aty, municionet duhet të çohen në poligon, do t’i vendosësh diku tjetër,” shtoi Meçollari.
Ai kujton operacionet e mëparshme të Flotës Detare, sidomos rreth viteve 1999-2002, ku u hoqën 37 tonë municione nga sipërfaqe të evidentuara qartë.
“E pagoi flota, e bëri ajo operacionin,” kujtoi ai. “U desh 1 muaj kohë, 60 veta të angazhuar vetëm për këtë, përfshirë 4-5 palombarë për thellësi deri në 10 metra”, shpjegoi ai.
Sipas tij, operacionet nënujore asgjësimit të mjeteve shpërthyese (EOD), janë jashtëzakonisht komplekse, ndërsa Forcat e Armatosura përballen me mungesë kapacitetesh njerëzore për realizimin e tyre.
“Kërkon një angazhim shumë të madh kohor, duhen kapacitete palombarësh të specializuar”, tha Meçollari, ndërsa shton se operacioni i kontrollit pas pastrimit është hapi më kompleks.
Sipas Meçollarit, municionet në Sazan nuk rrezikojnë operacionet portuale apo lundrimin e madh, por ekuacioni ndryshon kryekëput kur zona kthehet në fshat turistik.
Për rrezikun nga municionet e pashpërthyera në Sazan dëshmon edhe Simo Ribaj, biolog i cili kryen shpesh ekspedita zhytjeje në atë zonë për studimin e florës dhe faunës, ndërsa thotë se vizitorët shpesh u tremben këtyre pirgjeve me eksplozivë.
Megjithatë sipas tij rreziku nuk kufizohet vetëm nënuje.
“Ndërsa në ishull ka qenë shumë keq, para 10-15 vitesh, u pastrua, por ama prania është, sepse mbulohen e zbulohen dhe janë potencialisht të rrezikshme,” thotë ai.
Sipas tij ishulli ka nevojë për një kontroll me pajisje të specializuara, pasi shumë prej municioneve mund të jenë mbuluar nga koha, por mund të zbulohen nga erozioni apo punimet e reja.
“Ato të detit janë më stabël, janë më lehtë për t’u gjetur se të tokës,” thekson ai, duke konfirmuar se i ka parë në det edhe para një viti.
Prania e municioneve vë në pikëpyetje planet për plazhe dhe turistë elitarë. Ribaj dëshmon se ka parë predha thuajse në të gjithë perimetrin e ishullit, por edhe në afërsi të portit, duke theksuar se pastrimi i një terreni kaq të vështirë nënujor “do një punë të madhe që t’i futesh saktë” dhe se ky proces “bëhet vetëm me ekspertë të fushës”.
Për biologun, prania e këtyre mbetjeve të luftës është e papajtueshme me industrinë e mikpritjes dhe flukset njerëzore.
“Ato janë absolutisht të rrezikshme dhe kjo nuk shkon me turizmin”, përfundoi ai./ BIRN
