Më 17 qershor 1976, Shqipëria përjetoi një nga goditjet më të rënda ndaj elitës së saj intelektuale. Gjykata e Lartë e regjimit komunist vulosi fatin e një grupi shkencëtarësh, inxhinierësh dhe gjeologësh që kishin zbuluar, studiuar dhe zhvilluar pasurinë më të madhe natyrore të vendit: naftën.
Pesëdhjetë vjet më vonë, ajo ditë mbetet simbol i luftës së diktaturës kundër dijes, profesionalizmit dhe mendimit të pavarur.
Në bankën e të akuzuarve nuk ishin sabotatorë. Nuk ishin armiq. Ishin njerëzit që kishin ndërtuar industrinë shqiptare të naftës. Ishin ata që kishin zbuluar vendburime të reja, kishin rritur prodhimin dhe kishin krijuar një shkollë shqiptare të gjeologjisë dhe kërkimit të hidrokarbureve.
Koço Plaku dhe Milto Gjikopulli u dënuan me vdekje. Nuredin Skrapari, Filip Nashi, Beqir Alia, Protoko Murati, Dhimitër Stefa dhe Jani Konomi u dënuan me burgime të gjata. Dhjetëra të tjerë përfunduan në qeli, internime dhe persekutim. Mbi 80 specialistë u goditën nga një fushatë terrori shtetëror që synonte jo vetëm individët, por vetë inteligjencën shqiptare.
Por tragjedia nuk kishte nisur në vitin 1976.
Ajo kishte filluar shumë më herët, në vitin 1947, me arrestimin dhe vdekjen në burg të gjeologut të madh polak Stanislav Zuber, njeriut që la pas hartën moderne gjeologjike të Shqipërisë dhe që kontribuoi në nxjerrjen industriale të naftës në Kuçovë dhe Patos. Regjimi e shpalli armik dhe agjent të huaj. Në të vërtetë, ai ishte një nga mendjet më të ndritura që kishte shkelur ndonjëherë në tokën shqiptare.
Diktatura nuk mund të pranonte njerëz që mendonin më shumë se ajo. Nuk mund të pranonte profesionistë që kishin autoritet më të madh se propaganda. Prandaj sa herë ekonomia dështonte, sa herë planet e Partisë rezultonin të parealizueshme, faji i hidhej specialistëve.
Në mesin e viteve ’70, kur vendi po përballej me krizën e izolimit pas prishjes me Kinën, Enver Hoxha vendosi të shpikte një tjetër “grup armiqësor”. Në vend që të pranonte dështimet e sistemit, ai zgjodhi të pushkatonte dhe burgoste njerëzit që kishin krijuar sukseset e tij ekonomike.
Ironia tragjike ishte se shumë prej tyre pak kohë më parë ishin dekoruar nga vetë regjimi. Koço Plaku dhe Lipe Nashi kishin marrë titullin “Hero i Punës Socialiste”, për t’u shpallur më pas sabotatorë dhe armiq të popullit.
Në sallat e gjyqit dëgjoheshin absurditete që sot duken të pabesueshme. Hetues, prokurorë dhe gjyqtarë deklaronin se vendburimet e naftës nuk i kishin zbuluar gjeologët dhe inxhinierët, por Partia dhe Enver Hoxha. Ishte një proces që i ngjante më shumë inkuizicionit mesjetar sesa drejtësisë.
Pas tyre erdhën goditje të tjera. U arrestuan ministra, ekonomistë, akademikë dhe specialistë të tjerë. Në vitin 1986 u godit edhe grupi i tretë i inxhinierëve të naftës. Frika e regjimit nga dija nuk kishte fund.
Sot, 50 vjet më pas, Shqipëria ka detyrimin moral të kujtojë këta njerëz jo si viktima, por si ndërtues të vendit. Ata i dhanë ekonomisë shqiptare “arin e zi”. Ata zbuluan vendburime që ushqyen për dekada financat e shtetit. Ata u burgosën, u torturuan, u pushkatuan, por nuk u përkulën.
Nga Stanislav Zuber te Riza Alizoti, nga Koço Plaku e Milto Gjikopulli te Nuredin Skrapari, Filip Nashi, Beqir Alia, Protoko Murati, Jani Konomi, Dhimitër Stefa, Enriko Veizi dhe dhjetëra të tjerë, historia e naftës shqiptare është edhe historia e martirizimit të inteligjencës shqiptare.
Kjo përvjetor nuk është thjesht kujtesë për një gjyq politik. Është kujtesë për çmimin që paguan një komb kur pushteti shpall luftë ndaj dijes. Dhe është një homazh për njerëzit që, edhe të prangosur, mbetën më të lirë se ata që i dënuan.
Pesëdhjetë vjet më vonë, emrat e tyre kujtohen me respekt. Emrat e persekutorëve të tyre mbeten sinonim i frikës, arbitraritetit dhe errësirës së një regjimi që kishte frikë nga mendja e lirë.
