Më 1 nëntor 1956, Nadide Kasaruho i drejtohet me një letër Komitetit Qendror të PPSH-së. Prej pesë vitesh jetonte në internim në Lushnje dhe kërkonte të dinte arsyen pse vazhdonte të mbahej e dëbuar nga jeta e saj. Në letër kujton se kishte marrë pjesë në Luftën Nacionalçlirimtare, kishte qenë anëtare partie dhe aktiviste e organizatës së gruas. Kërkonte vetëm një shpjegim: çfarë faji kishte kryer që po dënohej prej vitesh pa gjyq dhe pa vendim gjykate.
Por faji i Nadides nuk ishte një veprim i saji. Faji i saj ishte mbiemri që mbante.
Bashkëshorti i saj, Qemal Kasaruho, u arrestua në shkurt të vitit 1951 dhe vetëm pesë ditë më vonë u pushkatua pa proces gjyqësor, bashkë me 21 intelektualë të tjerë, në valën e terrorit që pasoi shpërthimin e një sasie të vogël dinamiti në ambasadën sovjetike në Tiranë. Ngjarje që më vonë do të konsiderohej një nga episodet më të errëta të represionit komunist. Ndërsa burrat u ekzekutuan, familjet e tyre u dënuan me internim, duke u kthyer në viktima të një hakmarrjeje shtetërore që nuk kursente as gratë dhe as fëmijët.
Në letrën e saj, Nadidja pyet me një logjikë që asnjë regjim nuk mund ta rrëzojë:
“Për çfarë faji po vuaj? Për një faj që unë e kam kryer? Pse nuk më lejohet të jetoj si gjithë qytetarët e tjerë?”
Nuk kishte përgjigje për këto pyetje. Sepse në Shqipërinë e asaj kohe nuk dënohej vetëm individi. Dënohej familja, fisi, kujtimi dhe e ardhmja.
Në dosjen e saj gjendet një shënim i shkurtër, i hedhur me laps nga burokratët e regjimit. Një fjali që sot vlen sa një aktakuzë ndaj të gjithë sistemit:
“Mirë e kanë, të mos e luajnë!”
Asnjë argument. Asnjë shpjegim. Asnjë shqyrtim i kërkesës. Vetëm përbuzje.
Kjo fjali e vetme tregon se internimi nuk ishte masë administrative, por një dënim kolektiv pa afat. Një grua që nuk akuzohej për asnjë krim kërkonte të kthehej në shtëpi. Shteti i përgjigjej se e kishte vendin aty ku ishte.
Mes viktimave të kësaj goditjeje ishte edhe djali i saj, Amik Kasoruho. Pas burgut dhe përndjekjes, ai do të jetonte bashkë me familjen për 27 vjet në internim. Përkthimi, të cilin e nisi në kushtet e burgut, do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës si profesion, krahas krijimtarisë letrare dhe publicistikës që e bëri një nga emrat më të njohur të kulturës shqiptare.
Sot, letra e Nadide Kasaruhos mbetet një dokument tronditës jo vetëm për atë që thotë, por edhe për atë që zbulon. Ajo tregon se si një regjim mund të pushkatonte një njeri pa proces, të internonte familjen e tij për dekada dhe më pas të refuzonte edhe lutjen më elementare për drejtësi me një shënim të shkruar në cep të dosjes.
Ndonjëherë, për të kuptuar thelbin e një diktature, nuk duhen arkiva të tëra. Mjaftojnë pesë fjalë:
“Mirë e kanë, të mos e luajnë!”.
