Sektori i madh bujqësor i Shqipërisë po kërkon të zgjerohet në tregjet evropiane për të lulëzuar, por pengesat si metodat e vjetruara, produktiviteti i ulët, pesticidet e ndaluara dhe korrupsioni pengojnë rrugën e tij.
Pasi Shqipëria hapi negociatat mbi standardet bujqësore si pjesë e procesit të anëtarësimit në Bashkimi Evropian, në fund të vitit të kaluar, Kryeministri Edi Rama njoftoi lançimin e një platforme të posaçme të quajtur EuroAgro Albania 2025-2030 – që synon të ndihmojë në përgatitjen e fermerëve për tregjet evropiane.
Rama, i cili ka sugjeruar se Shqipëria mund t’i bashkohet BE-së deri në vitin 2030, tha se platforma, e cila ende nuk mund të gjendet online, nuk do të jetë thjesht një faqe interneti, por një “udhërrëfyes” për fermerët që duan të hyjnë në tregjet evropiane.
“Është një udhërrëfyes për secilin prej jush në çdo hap të procesit të negociatave dhe në rrugën drejt anëtarësimit. Është një burim informacioni për standardet, afatet dhe detyrimet konkrete. Është një kanal dialogu, ku secili prej jush mund të hyjë, të komunikojë, të bëjë pyetje dhe të marrë përgjigje mbi çështjet me të cilat përballet”, tha Rama në ceremoninë e prezantimit në dhjetor.
Rama nuk premtoi se qasja do të jetë e lehtë. Ai theksoi disa nga pengesat kryesore drejt tregjeve potencialisht fitimprurëse të BE-së, duke përmendur kushtet konkurruese të tregut, standardet e larta dhe “kontrollet që burojnë nga niveli shumë i lartë i sigurisë dhe cilësisë së produktit të kërkuara për të qenë pjesë e tregut të vetëm evropian”.
Eksportet e Shqipërisë drejt tregjeve evropiane janë në rritje. Megjithatë, fermerët e saj përballen me disa sfida në procesin e prodhimit dhe në garantimin e cilësisë së produkteve të tyre. Gjatë vitit 2025, mbi 20 dërgesa me produkte shqiptare u identifikuan në kufijtë evropianë si të tilla që përmbanin pesticide të ndaluara. Fermerëve shqiptarë u mungon gjithashtu mbështetja e mjaftueshme shtetërore dhe ata përballen me dëme serioze nga kushtet e pafavorshme të motit.
Bujqësia është një pjesë e rëndësishme e ekonomisë vendase, duke gjeneruar rreth 23 për qind të PBB-së së Shqipërisë dhe duke punësuar rreth 43 për qind të fuqisë punëtore të punësuar. Qeveria ka premtuar shpesh se bujqësia do të jetë prioriteti i saj kryesor.
Por sektori përballet me disa probleme të mëdha strukturore: përhapja e fermave të vogla me produktivitet të ulët, zbrazja e popullsisë si pasojë e emigrimit nga zonat bujqësore dhe adoptimi i ngadaltë i metodave dhe teknologjisë moderne për të rritur produktivitetin.
Lumturi Papa, profesoreshë në Fakultetin e Bujqësisë dhe Mjedisit në Universitetin Bujqësor të Tiranës, renditi pengesat që e bëjnë të vështirë zhvillimin e bujqësisë shqiptare dhe dërgimin e më shumë produkteve të saj në tregjet evropiane.
“Fragmentimi i fermave e bën të vështirë prodhimin e sasive të qëndrueshme dhe të standardizuara, si dhe mungesa e certifikimit dhe dokumentacionit sipas kërkesave të BE-së për sigurinë ushqimore dhe gjurmueshmërinë”, tha Papa për BIRN.
“Fragmentimi” do të thotë se ka shumë ferma të vogla me investime të ulëta, rendimente të ulëta dhe fitime të pakta. Papa vuri në dukje se fermat në Shqipëri kanë një mesatare prej vetëm 1.16 hektarësh. Nëse ato do të konsolidoheshin në ferma prej 50 hektarësh, do të ishte më e lehtë që makineritë moderne bujqësore të operonin sipas nevojës, duke rritur produktivitetin.
Një raport i Komisioni Evropian mbi bujqësinë e Shqipërisë në vitin 2025 identifikoi gjithashtu fermat e vogla bujqësore si një pengesat kryesore që e pengon sektorin.
“Problemet më të mëdha me të cilat përballet bujqësia në Shqipëri janë: emigrimi nga zonat rurale, madhësia shumë e kufizuar e fermave (mesatarisht 1.2 ha – krahasuar me 14 ha në BE), marketingu i dobët i produkteve, sistemet e pazhvilluara të ujitjes dhe kullimit, nivelet e ulëta të teknologjisë, organizimi i dobët i fermerëve dhe niveli i ulët i zhvillimit në industrinë e përpunimit”, theksohet në raport.
Një tjetër çështje, sipas Papës, është “infrastruktura e dobët për grumbullimin, magazinimin dhe përpunimin e produkteve”. Mungesa e makinerive moderne të korrjes dhe e magazinave frigoriferike për ruajtjen e disa kulturave është gjithashtu pasojë e investimeve të ulëta në fermat e vogla.
Edmond Panariti, Ministër i Bujqësisë i Shqipërisë nga viti 2013 deri në 2017, u pajtua se bujqësia shqiptare nuk është plotësisht e përgatitur për të konkurruar në tregjet evropiane.
“Nevojiten më shumë investime në certifikime, siguri ushqimore, konsolidim të tokës dhe infrastrukturë përpunimi”, tha Panariti për BIRN. Gjurmueshmëria e produkteve është një çështje e rëndësishme. Që produktet shqiptare të pranohen gjerësisht në tregjet evropiane, ato duhet të kenë një lloj pasaporte që shpjegon origjinën e produktit. Në ferma nevojiten “laboratorë lëvizës” për të kontrolluar cilësinë e produkteve.
Pesticidet e ndaluara ende në përdorim
Fermerët shqiptarë pranojnë përdorimin e pesticideve të ndaluara nga Bashkimi Evropian dhe nga vetë Shqipëria, por ata këmbëngulin se nuk janë fajtorë.
Rexhep Dedeji, 60 vjeç, nga fshati Dushk në zonën e Lushnjës në jug të Shqipërisë, një zonë e njohur për kultivimin e perimeve dhe frutave, merret me bujqësi prej rreth 30 vitesh, duke kultivuar grurë, elb dhe tërfil.
Dedeji tha për BIRN se ekziston një problem me pesticidet që janë të ndaluara në BE dhe në Shqipëri, por që ende përdoren nga fermerët – dhe fajëson mungesën e informacionit dhe të kontrollit nga institucionet shtetërore.
“Nuk kemi mundësi të kemi asnjë kontroll mbi pesticidet”, tha ai.
“Unë shkoj vetë në farmaci. Nëse them se dua helm (pesticid) për krimbin e jonxhës, ata ma japin, unë e spërkas, pastaj vijnë lopët, e hanë – bima ka mbetje toksike dhe këto mbetje më pas do të kalojnë te qumështi”, shpjegoi ai.
Dedeji fajëson institucionet shtetërore që “i lejojnë” pesticide të tilla në tregun shqiptar. “Ata duhet të kontrollojnë në doganë, që këto pesticide të mos vijnë këtu. Duhet të ketë kontroll të rreptë”, tha ai. “Bëhet fjalë për jetën e njerëzve.”
Fermerët shqiptarë që përdorin pesticide rrisin rrezikun e kalimit të tyre në zinxhirin ushqimor, ndërkohë që Shqipërisë i mungon një sistem efektiv për kontrollin dhe testimin e toksicitetit të produkteve.
Ministria e Bujqësisë thotë se është në fuqi një plan veprimi, “Për përdorimin e qëndrueshëm të Produkteve të Mbrojtjes së Bimëve (pesticideve) për vitet 2022–2032”, i cili thekson se vetëm profesionistët ose personat e certifikuar që kanë ndjekur trajnime të duhura mund të përdorin pesticide.
“Shitja e pesticideve shumë toksike lejohet vetëm për përdorues profesionistë që janë të diplomuar në fushën e agronomisë ose për persona që kanë ndjekur trajnimin përkatës për përdorimin e pesticideve shumë toksike dhe janë të pajisur me një certifikatë të posaçme kompetence për këtë përdorim”, thuhet në dokument.
Por Dedej pretendon se e gjithë procedura reduktohet vetëm te fermeri dhe farmacia bujqësore.
Papa thotë se përdorimi i pesticideve të ndaluara, edhe pse mund të mos jetë plotësisht i përhapur, ndikon në imazhin dhe besueshmërinë e produkteve shqiptare në tërësi.
“Nevojitet forcim i kontrollit. Informimi i fermerëve dhe gjurmueshmëria janë thelbësore për të siguruar akses në tregjet evropiane”, tha Papa.
Blerim Sina, 48 vjeç, i cili kultivon perime dhe fruta, tha gjithashtu për BIRN se ekziston një mungesë informacioni dhe kontrolli te fermerët në lidhje me përdorimin e pesticideve.
“Ata nuk janë aspak të informuar për pesticidet … Unë shkoj në farmaci bujqësore dhe them: dua helm (pesticid) dhe ai ma jep. Nuk shpjegon asgjë. Unë mund të di vetë për përdorimin e tij, por ka njerëz që nuk dinë fare për këtë”, tha Sina.
“Këtu nuk ka agronomë që shesin helmet, këta këtu janë thjesht tregtarë”, shtoi ai.
Fakti që vendet importuese të produkteve bujqësore shqiptare kanë zbuluar praninë e mbetjeve të pesticideve të ndaluara në vendet e BE-së “vërteton se këto pesticide po depërtojnë në mënyrë të paligjshme në tregun tonë të inputeve bujqësore”, tha Panariti.
“Dëmi më i madh i shkaktuar prej tyre nuk është thjesht tonelatat e produkteve të kontaminuara të konfiskuara, por besimi i thyer në këto tregje dhe te konsumatorët. Dhe besimi i thyer kërkon shumë përpjekje dhe kohë për t’u rikthyer”, paralajmëroi ai.
Ministri i Bujqësisë i Shqipërisë, Andis Salla, u duk se e pranoi problemin këtë muaj kur tha se “kemi ndërtuar shtatë laboratorë që duhet të shërbejnë për të kontrolluar sigurinë ushqimore”. Megjithatë, detaje të mëtejshme nuk ishin të disponueshme.
Mbështetja shtetërore – vetëm për fermerët më të mëdhenj
Në vitin 2025, qeveria vendosi një skemë të re të Tatimit mbi Vlerën e Shtuar (TVSH), që supozohet të ndihmojë fermerët. Megjithatë, skema rrezikon të përjashtojë fermerët më të vegjël nga përfitimet e saj.
Legjislacioni i miratuar në dhjetor të vitit të kaluar i përcakton përfituesit e skemës ekskluzivisht si fermerë të regjistruar në administratën tatimore dhe të pajisur me një NIPT, i cili funksionon edhe si numër identifikimi për TVSH-në për bizneset.
Ai përjashton fermerët që janë të regjistruar si të vetëpunësuar në Qendrën Kombëtare të Biznesit – zakonisht fermerë që nuk kanë shumë punonjës dhe bizneset e të cilëve gjenerojnë më pak se 100,000 euro në vit.
Sipas Ministrisë së Financave, vetëm rreth 10,000 fermerë të regjistruar do të përfitojnë nga skema e re e TVSH-së, ndërsa rreth 100,000 fermerë të vetëpunësuar nuk do të përfitojnë.
Arjana Dyrmyshi, drejtoreshë e përgjithshme e politikave fiskale në Ministrinë e Financave, deklaroi: “Skema e kompensimit është për të gjithë fermerët që nuk janë të regjistruar në Qendrën Kombëtare të Biznesit (por në administratën tatimore). Një fermer i regjistruar në Qendrën Kombëtare të Biznesit konsiderohet i vetëpunësuar.”
Korrupsioni mbetet problem
Në qershor 2024, Zyra Evropiane Kundër Mashtrimit i kërkoi Komisioni Evropian të bllokonte rreth 112 milionë euro të destinuara për bujqësinë shqiptare, pas “keqpërdorimit serioz” të 33 milionë eurove të dhëna në një program të mëparshëm.
Fondet u shpërdoruan në mënyrë korruptive nga Agjencia Kombëtare për Zhvillim Bujqësor dhe Rural, e cila menaxhoi projektin, ndërsa Zyra Kundër Mashtrimit përmendi “disa parregullsi serioze”.
Zyra e këshilloi Komisionin të bllokonte rreth 112 milionë euro të planifikuara për Shqipërinë në fazën e ardhshme të skemës së financimit Instrumenti për Asistencën e Para-Anëtarësimit për Zhvillimin Rural (IPARD).
Aktualisht, një hetim nga Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) është në zhvillim për keqpërdorimin e dyshuar të fondeve dhe Shqipëria nuk mund të përfitojë nga fondet IPARD-it derisa hetimi të përfundojë.
Zef Preçi, drejtor i Qendrës Shqiptare për Kërkime Ekonomike, i tha BIRN se “korrupsioni e ka dëmtuar sektorin e bujqësisë në disa mënyra; në këtë rast ka hequr fonde që mund të përdoreshin për modernizimin e tij.”
Preçi tha se fondet duhej të ishin përdorur për fuqizimin e fermerëve të vegjël, por për shkak të problemit të korrupsionit, nuk u përdorën për këtë qëllim.
“Këto fonde iu dhanë Shqipërisë për zhvillimin e fermave, por nuk u përdorën për këtë gjë”, u shpreh ai me keqardhje.
Bujqësia shqiptare nuk duhet të mbetet pa fonde, argumentoi ai.
“Gabimi më i madh që është bërë është se ky sektor mbetet i nënfinancuar, por në të njëjtën kohë është një sektor që ka ndikim dhe potencial”, përfundoi ai.
Ndryshimet klimatike: një sfidë në rritje
Sipas “Raportit të Klimës dhe Zhvillimit të Vendit” të Bankës Botërore, të publikuar në nëntor 2024, Shqipëria ka një nga nivelet më të larta të rrezikut dhe ekspozimit ndaj fatkeqësive klimatike në Evropë.
“Ngjarje klimatike si përmbytjet, zjarret në pyje dhe rrëshqitjet e dheut, së bashku me tërmetet, kanë prekur 95 për qind të bashkive në dy dekadat e fundit. Ndryshimet klimatike dhe modelet e paparashikueshme të motit kërcënojnë sektorë kyç si energjia dhe bujqësia”, thuhet në raport.
Ndryshimet klimatike mund të kenë ndikim serioz në shpresat e Shqipërisë për të zhvilluar potencialin e saj bujqësor dhe për të përfituar nga shitjet në tregjet evropiane.
Gjatë verës së vitit 2025, Shqipëria përjetoi zjarre të konsiderueshme. Reshje të dendura pasuan në fund të nëntorit 2025 dhe në janar. Sipas Kryeministrit Edi Rama, vetëm në janar u përmbytën 13,000 hektarë tokë, me pasoja serioze për fermerët. Rama premtoi “kompensim të drejtë për të gjithë”.
Fermerët e luleshtrydheve të prekur nga përmbytjet thanë për mediat se uji në serrat e tyre arriti deri në dy metra, “si kurrë më parë”.
“Dëmi është i madh, ka ndodhur sërish, është hera e pestë. Nuk janë marrë masa për të parandaluar përsëritjen”, tha një fermer. “Sa serra duhet të përmbyten që të shpallet gjendje e jashtëzakonshme? Ne nuk jemi kompensuar kurrë”, shtoi ai.
Sipas një studimi për përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike nga EU4Green, një projekt për mbështetjen e Agjendës së Gjelbër të BE-së për Ballkanin Perëndimor, ndryshimet klimatike përbëjnë një kërcënim madhor për bujqësinë dhe zonat rurale në rajon dhe do të ndikojnë në jetesën rurale, sigurinë ushqimore dhe ekonominë e përgjithshme të vendit.
“Kjo thekson nevojën për përmirësimin e praktikave bujqësore, investime në teknologji të reja dhe mbështetje për fermerët për të ndërtuar qëndrueshmëri përballë ndryshimeve klimatike”, thuhet në raport./BIRN/
