Pas revolucionit të Ozempic dhe ilaçeve GLP-1, që ndryshuan mënyrën se si trajtohen diabeti dhe obeziteti, industria farmaceutike po kërkon atë që mund të jetë revolucioni i radhës. Këtë herë objektivi është truri dhe, më konkretisht, një substancë natyrale që shumica prej nesh ndoshta nuk e ka dëgjuar kurrë: oreksina.
“The Economist” e përshkruan këtë garë të re me një titull domethënës: “Truri mund të jetë pranë momentit të tij Ozempic”.
Por çfarë është oreksina?
Pavarësisht emrit, oreksina nuk është thjesht një substancë që lidhet me oreksin. Ajo është një neuropeptid, pra një molekulë sinjalizuese që prodhohet nga një grup relativisht i vogël neuronesh në hipotalamus, një zonë e trurit që merr pjesë në kontrollin e gjumit, urisë, temperaturës dhe shumë funksioneve bazë të organizmit.
Oreksina funksionon si një lloj sinjali biologjik i zgjimit. Kur sistemi është aktiv, ai ndihmon trurin të ruajë vigjilencën, vëmendjen dhe gjendjen e qëndrueshme të zgjimit. Ai ndërvepron me sisteme të tjera të trurit që përdorin dopaminën, noradrenalinën, serotoninën dhe histaminën.
Me fjalë shumë të thjeshta: Oreksina është një nga mekanizmat që i thotë trurit “qëndro zgjuar”.
Rëndësia e saj u kuptua veçanërisht nga studimi i narkolepsisë. Te shumica e njerëzve me narkolepsi të tipit 1, neuronet që prodhojnë oreksinë janë shkatërruar ose pothuajse janë zhdukur. Truri humbet kështu një pjesë të sistemit që stabilizon kufirin mes gjumit dhe zgjimit.
Rezultati nuk është thjesht lodhje. Pacientët mund të bien papritur në gjumë gjatë ditës dhe të përjetojnë katapleksi, humbje të menjëhershme të tonusit muskulor që shpesh shkaktohet nga emocione të forta.
Pikërisht ky zbulim i dha industrisë farmaceutike një ide: nëse sëmundja shkaktohet nga humbja e sinjalit të oreksinës, pse të mos krijohet një ilaç që ta imitojë atë?
Kjo është ajo që po ndodh tani.
Më 5 gusht 2026, FDA miratoi Orzeyful, emri tregtar i oveporexton, të zhvilluar nga Takeda. Ai është agonisti i parë i receptorit OX2 të oreksinës i miratuar për të rriturit me narkolepsi të tipit 1.
Në vend që thjesht ta stimulojë trurin nga jashtë, siç bëjnë disa trajtime tradicionale kundër përgjumjes, oveporexton aktivizon receptorin ku normalisht do të vepronte oreksina. Pra, në njëfarë mënyre, ilaçi përpiqet të zëvendësojë sinjalin që trurit i mungon.
Në studimet e fazës III, oveporexton përmirësoi ndjeshëm përgjumjen gjatë ditës dhe katapleksinë, si dhe disa matje të funksionimit të përditshëm të pacientëve.
Por këtu fillon pjesa që e bën historinë interesante edhe përtej narkolepsisë.
Po sikur oreksina të përdoret edhe te njerëzit që nuk kanë mungesë të saj?
Oreksina nuk kontrollon vetëm gjumin. Sistemi i saj lidhet edhe me vëmendjen, motivimin, shpërblimin, humorin dhe metabolizmin. Për këtë arsye kompanitë farmaceutike po përpiqen të zbulojnë nëse barnat që aktivizojnë receptorët e oreksinës mund të kenë përdorime shumë më të gjera.
Takeda po zhvillon molekula të tjera të kësaj klase, ndërsa Alkermes po zhvillon alixorexton, një tjetër agonist oral të receptorit OX2, i cili ka hyrë në fazën III të studimeve për narkolepsinë.
Po studiohet gjithashtu potenciali i sistemit të oreksinës në çrregullime të tjera neurologjike dhe psikiatrike. Për momentin, megjithatë, këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm: Potenciali biologjik është i madh, por për shumë prej këtyre përdorimeve provat klinike janë ende të pamjaftueshme.
Dhe ekziston një paradoks interesant.
Industria farmaceutike prej vitesh përdor të njëjtin sistem për të bërë pikërisht të kundërtën.
Barna kundër pagjumësisë si suvorexant, lemborexant dhe daridorexant bllokojnë receptorët e oreksinës. Nëse oreksina i thotë trurit “qëndro zgjuar”, këto ilaçe ia zbehin këtë sinjal dhe e ndihmojnë të kalojë drejt gjumit.
Barnat e reja bëjnë të kundërtën: Aktivizojnë receptorin dhe forcojnë sinjalin e zgjimit.
Pra, shkenca po mëson të përdorë të njëjtin çelës në të dy drejtimet: Ta fikë sistemin kur njeriu nuk mund të flejë dhe ta ndezë kur truri nuk arrin të qëndrojë zgjuar.
Pikërisht këtu “The Economist” sheh analogjinë me Ozempic.
Agonistët GLP-1 nisën si ilaçe për diabetin. Më pas u zbulua efekti i tyre i jashtëzakonshëm mbi peshën dhe sot përdorimi dhe studimi i tyre është zgjeruar në një numër të madh sëmundjesh.
Pyetja miliarda dollarëshe e industrisë farmaceutike është nëse oreksina mund të jetë GLP-1 i trurit: Një mekanizëm biologjik i zbuluar për një problem relativisht specifik, që më pas rezulton i përdorshëm në një territor shumë më të madh të mjekësisë.
Është ende herët për ta ditur.
Por një kufi është kaluar tashmë. Për herë të parë ekziston një ilaç që synon drejtpërdrejt sistemin biologjik që i tregon trurit se kur duhet të qëndrojë zgjuar.
Dhe nëse gjenerata e ardhshme e këtyre barnave funksionon edhe përtej narkolepsisë, “momenti Ozempic” i trurit mund të mos jetë thjesht një metaforë e mirë për një titull.
