Më të rrezikuarit janë të moshuarit, të sëmurët kronikë dhe familjet pa ajër të kondicionuar. Rriten krizat psikiatrike, çrregullimet e gjumit, shtrimet në spital dhe vdekshmëria. Eksperti: “Sa mund të rezistojmë? Varet nga organizmi ynë, sidomos nëse gjatë natës temperatura mbetet e lartë”.
Gjatë pandemisë së Covid-it ishim të detyruar të mbylleshim në shtëpi, por me garancinë e një rrjeti mbrojtjeje sociale: të moshuarve dhe personave vulnerabël, për shembull, u dërgoheshin në shtëpi ilaçet dhe ushqimet. Vapa ekstreme e këtyre dy muajve të fundit prodhon pak a shumë të njëjtin efekt: mbyllemi në apartamentin tonë ose, në rastin më të mirë, në vilën tonë me kopsht, por pa asnjë masë që të lehtësojë shkëputjen tonë nga pjesa tjetër e botës.
Bëhet fjalë për një izolim të mirëfilltë, për disa njerëz pa asnjë mundësi zgjedhjeje, një situatë që varfëron trupin dhe mendjen, që diskriminon ata që nuk mund të përballojnë ajrin e kondicionuar, për shembull, ose ata që jetojnë në katin e katërt të një banese sociale, krahasuar me ata që mund të mbështeten te një hapësirë e gjelbër.
Në thelb, vapa ekstreme u imponon një lockdown të ri njerëzve më vulnerabël: të moshuarit, të sëmurët kronikë dhe familjet pa ajër të kondicionuar mbeten të mbyllur në shtëpi që mund të shndërrohen në kurthe termike. Pasojat? Disa studime shkencore dhe institucione europiane tregojnë një rritje të krizave psikiatrike, çrregullimeve të gjumit, shtrimeve në spital dhe vdekshmërisë. Paralelisht rritet nevoja për sisteme alarmi, asistencë në territor dhe hapësira publike me ajër të kondicionuar.
Shtëpitë si kurthe të nxehtësisë
Dritare të mbyllura dhe grila të ulura gjatë orëve më të nxehta – të cilat tashmë zënë një pjesë të mirë të ditës – ventilatorë ose kondicionerë të ndezur: kjo është ajo që ndodh gjatë valëve të të nxehtit. Sepse objektivi është të mbrohemi nga temperaturat ekstreme.
Por kalimi i ditëve të tëra brenda, duke lëvizur pak dhe pa një qarkullim të përshtatshëm të ajrit, mund të sjellë pasoja negative, veçanërisht për të moshuarit dhe fëmijët. Problemi i parë: kur termometri për ditë me radhë i afrohet 40 gradëve, dalja jashtë në orët e mesditës mund të shndërrohet në rrezik.
Rekomandimi është të mbrohemi nga vapa, të pimë rregullisht dhe të kërkojmë ambientet më të freskëta që kemi në dispozicion, por ky skenar nuk është aq i lehtë për t’u zbatuar. Jo të gjitha shtëpitë kanë ajër të kondicionuar, ndaj për miliona njerëz ventilatori mbetet mjeti kryesor kundër vapës, së bashku me grilat dhe persianet e ulura gjatë ditës dhe ajrosjen e shtëpisë në orët më të freskëta.
Problemi nuk është vetëm temperatura
Atëherë pyetja është: çfarë ndodh me shëndetin tonë kur detyrohemi të kalojmë pjesën më të madhe të ditës brenda mureve të shtëpisë për t’u shpëtuar temperaturave të padurueshme? A mjafton ta mbajmë ajrin përvëlues jashtë gjatë orëve më të nxehta?
Jo, nuk mjafton, sepse sidomos në banesat e mbipopulluara duhet të garantohet edhe një qarkullim i përshtatshëm i ajrit, natyrisht kur kushtet e jashtme e lejojnë.
Duhet thënë se gatimi, tymi dhe burime të tjera brenda shtëpisë mund ta përkeqësojnë cilësinë e ajrit të brendshëm. Edhe CO₂, dioksidi i karbonit, ka tendencë të rritet në ambientet e banuara dhe të ajrosura keq, përveçse është një tregues i dobishëm i nivelit të qarkullimit të ajrit.
Si mund të veprohet? Gjatë periudhave të vapës intensive duhet gjetur ekuilibri i duhur: të mbrohet shtëpia nga nxehtësia në orët më përvëluese dhe të favorizohet ajrosja kur temperatura jashtë bie, për shembull gjatë natës ose në orët e para të mëngjesit. Gjithmonë nëse kushtet mjedisore e lejojnë.
Pacientët vulnerabël
Por çfarë rrezikojmë nëse izolohemi mes kuzhinës dhe dhomës së ndenjjes duke pritur që temperaturat jashtë të bien?
Këtë e shpjegon doktor Massimiliano Franco, mjek familjeje dhe sekretar rajonal i Simg Lombardia.
“Nga pikëpamja mjekësore, ky lloj izolimi përkufizohet si kufizim funksional nga vapa dhe ka kuptim dhe efektivitet te pacientët vulnerabël”, shpjegon Franco.
“Vulnerabiliteti është një koncept që ne e përdorim shumë në komunitetin shkencor: flitet shumë për të gjatë pandemive, por problemi i vërtetë shëndetësor që krijon ky izolim është pikërisht vulnerabiliteti. Në fillim të verës, nga Asst-të (Ndërmarrjet Territoriale Social-Shëndetësore) mbërrin lista e pacientëve potencialisht vulnerabël ndaj emergjencës së vapës, për shembull personat mbi 65 vjeç me përjashtim nga pagesat për shkak të sëmundjeve tumorale. Por gjithçka është relative.”
Franco sjell shembullin e një pacienti të tij 68-vjeçar, i cili ishte përfshirë në listën e personave në rrezik, por i kalonte pushimet në një varkë me vela. Katër vjet më parë i ishte hequr një melanomë, por ishte mirë dhe vazhdonte vetëm kontrollet periodike.
“Prandaj nuk duhet të mendojmë se vapa është domosdoshmërisht problem për personat mbi 80 vjeç. Për ta mund të ketë ndikim të ulët dhe, ndoshta, ndikim më të madh te një 70-vjeçar. Do të thosha se, në këtë rast, më shumë sesa mosha kanë rëndësi kushtet e përgjithshme shëndetësore të personit.”
Rreziku i vdekjes dyfishohet
Këtë e konfirmojnë edhe kërkimet shkencore.
“Një studim i publikuar në Nature Medicine, mbi personat mbi 85 vjeç, zbuloi se gjatë valëve të të nxehtit rreziku i vdekjes dyfishohej”, kujton eksperti.
Por faktorët që ndikonin më shumë ishin lëvizshmëria, izolimi social dhe përkeqësimi i aftësive njohëse, jo aq vetë mosha.
Një tjetër element vendimtar është kohëzgjatja e kulmeve të vapës.
“Nëse temperatura e lartë vazhdon për 15 ditë rresht dhe gjatë natës nuk zbret nën 28 gradë, organizmi nuk arrin të ketë rikuperimin fiziologjik të natës. Dhe kjo krijon një rrezik më të madh sesa të durosh 40 gradë gjatë ditës.”
Çfarë mund të ndodhë kur izolohemi
Çështja ka disa dimensione.
“Ky izolim termik krijon një formë të re vulnerabiliteti”, shpjegon Franco. “Mendoni, për shembull, se si mund të jetojë një person i moshuar që nuk ka ajër të kondicionuar dhe përdor transportin publik për të lëvizur. Pastaj ka njerëz që anulojnë takime dhe kontrolle mjekësore ose shtyjnë ndërhyrje kirurgjikale, pikërisht sepse nuk ia dalin dot.”
Dhe këtu del në pah ndryshimi me pandeminë.
“Nëse mendojmë për lockdown-in e Covid-it, ekziston një ndryshim: atëherë u vunë në zbatim masa mbështetëse, si dërgimi i ushqimeve dhe ilaçeve në shtëpi. Sot, përkundrazi, këshillohet të qëndrosh në shtëpi sepse bën vapë, por pa garantuar një rrjet mbështetjeje sociale. Kjo godet njerëzit që kanë pak lidhje sociale dhe pak burime.”
Ministria italiane e Shëndetësisë, në komunikimet e këtij viti, përfshin mes kushteve të rrezikut edhe banesat e ajrosura keq.
“Lagjet më të nxehta janë ato periferike me pak gjelbërim. Prandaj, ndër iniciativat që mund të ndërmerren në periudhën afatmesme, mund të mendohet shumëfishimi i vendeve të freskëta, pra mbjellja e pemëve të reja në qytete”, shton eksperti.
Rreziku për fëmijët dhe të moshuarit
Fëmijët dhe të moshuarit përfaqësojnë dy kategori për të cilat shpërthimi i vapës mund të shndërrohet në një makth.
Për fëmijët, nëse temperaturat i pengojnë të luajnë në park, të ngasin biçikletën ose të merren me sport jashtë, rritet koha që kalojnë ulur. Për më të vegjlit bëhen të rëndësishme alternativat e sigurta: lojëra që kërkojnë lëvizje brenda shtëpisë, aktivitete në ambiente të freskëta dhe dalje në orët kur temperaturat janë më të ulëta.
Vëmendje duhet t’i kushtohet edhe lagështisë dhe mykut. Organizata Botërore e Shëndetësisë e lidh praninë e tyre në ndërtesa me shtimin e simptomave të frymëmarrjes, alergjive dhe astmës.
Për personat mbi 65 vjeç problemi mund të bëhet edhe më serioz. Rreziku nuk vjen thjesht nga “qëndrimi në shtëpi”, por nga kombinimi i vapës, aktivitetit të ulët fizik, orëve të shumta të kaluara ulur dhe izolimit social.
Një rishikim sistematik dhe meta-analizë që përfshiu më shumë se 25 mijë të moshuar gjeti një lidhje mes sjelljes sedentare dhe sarkopenisë, humbjes së masës dhe funksionit muskulor që mund të dëmtojë lëvizshmërinë dhe autonominë.
Strategjitë: të shtyhen oraret e dyqaneve
“Duke qenë se vapa zgjat me muaj dhe shkakton izolim, duhet të zbatohen strategji për t’i ndihmuar njerëzit ta përballojnë sa më mirë: mund të mendohet për shtyrjen e orareve të qendrave tregtare ose të shërbimeve të transportit publik. Dyqanet mund të hapen në orën 8, ta zgjasin pushimin e mesditës deri në orën 17 dhe më pas të mbyllen në orën 20, kur është më freskët”, shpjegon Franco.
Sa i përket rekomandimit për të pirë të paktën dy litra ujë në ditë, ai paralajmëron se këshillat e përgjithshme nuk vlejnë njësoj për të gjithë.
“Është në rregull, por duhet të kemi parasysh se një person me insuficiencë kardiake ose renale, apo një pacient që merr ilaçe, duhet të këshillohet individualisht. Unë, për shembull, gjatë kësaj periudhe marr dhjetëra telefonata nga njerëz me hipotension. Pra, disa këshilla vlejnë për të gjithë, ndërsa për personat vulnerabël duhet të përshtaten.”
Sa mund të rezistojmë të mbyllur në shtëpi për shkak të emergjencës së vapës?
“Është e vështirë të thuhet. Kjo ndryshon në varësi të ekuilibrit fizik ose psikologjik të organizmit tonë”, përfundon eksperti.
“Ka gjendje që lidhen me përkeqësimin e aftësive njohëse, si humbja e dëgjimit dhe dobësimi i shikimit, por edhe dehidratimi. Në fund, qasja që duhet ndjekur është gjithmonë e njëjta: të identifikohen njerëzit në rrezik dhe ndërhyrjet të përshtaten sipas nevojave të tyre.”
