Është 5 nëntor 1947. Në një zyrë të Ministrisë së Financave, në një Shqipëri që po rindërtohej nën një regjim të ri, shkruhet me dorë një letër që sot tingëllon si dëshmi e heshtur e një epoke të ashpër. Firmosur nga Ramadan Çitaku (Baca), ministër i Financave i kohës, ajo i drejtohet “Shokut Komandant” dhe shoqërohet me një listë të gjatë emrash tregtarësh nga Tirana, Shkodra, Durrësi, Korça, Elbasani.
Janë njerëz që kishin bërë burg për të ashtuquajturin Tatim të Jashtëzakonshëm mbi fitimet e luftës. Për secilin prej tyre janë shënuar shumat e detyrimit, ar i dorëzuar, deviza të huaja, pasuri të paluajtshme të sekuestruara, diferenca që mbeten për t’u paguar. Në pamje të parë, dokumenti është thjesht administrativ, një bilanc financiar i ftohtë, me kolona dhe shifra. Por mes rreshtave del në pah një pranim që e tejkalon çdo tabelë.
Ministri shkruan se disa prej këtyre tregtarëve “nuk e likuidojnë as me pasuni të paluajtshme krejt detyrimin”, sepse “nuk kanë mundësi për ta likuidue mbasi çdo gjë që kishin iu janë marrë”. Është një fjali e thjeshtë, pa patos, pa tone politike. Por pikërisht kjo e bën të rëndë. Shteti pranon se kishte marrë gjithçka.
Tatimi i Jashtëzakonshëm u paraqit si një instrument drejtësie për të ndëshkuar fitimet e padrejta gjatë pushtimit. Në praktikë, ai u shndërrua në një mekanizëm të fortë presioni ekonomik dhe politik ndaj shtresës tregtare urbane. Burgimet shoqëroheshin me sekuestrime, vlerësime prone, konfiskime ari dhe devizash. Familje të tëra humbën kapitalin e ndërtuar ndër breza, ndërsa qytetet humbën shtresën e tyre tradicionale sipërmarrëse.
Lista që shoqëron letrën nuk është vetëm inventar i detyrimeve fiskale; është inventar i një zhveshjeje kolektive. Çdo emër përfaqëson një histori që u ndërpre, një biznes që u mbyll, një shtëpi që ndryshoi duar. Dhe ndërsa administrata mbyllte kolonat me diferenca dhe defiçite, pas tyre mbeteshin jetët e shkatërruara të atyre që tashmë kishin paguar me burg dhe me pasuri.
VNA e sjell këtë dokument në rubrikën “Histori të harruara” si një kujtesë se politika fiskale e atyre viteve nuk ishte thjesht çështje shifrash, por edhe instrument transformimi shoqëror. Në një kohë kur historia shpesh rrëfehet me slogane, kjo letër e zverdhur flet me gjuhën e administratës dhe pikërisht për këtë arsye tingëllon më e fortë se çdo fjalim: “çdo gjë që kishin iu janë marrë.”
