Taken from Monitor/ By Fatos Fico, Sustainable Development Expert
European standards are not even achieved in extra time, the approach must change with achievements, concrete, and tourism to have productive agriculture and food with standards and affordability.
To understand the paradox of Albania's European integration, it is enough to listen to how food is talked about. A few days ago, Prime Minister Rama gathered the agri-food industry to give them a clear message from top to bottom: time is running out, we are in the extra time from 2030, membership is already in 2035, in five minutes five years were added along with the "accusation", it is you who are leaving us out.
The 2030/2035 deadline to meet European Union standards was also given as a survival ultimatum. “Those who are not ready,” he warned, will face an “abyss of bankruptcy.”
Beyond the dramatic rhetoric, the government has rarely understood what is required, the European Union does not compromise with what it puts in its stomach, or inside itself. But, where the Prime Minister excuses the government and bills the cost of "negligence alla Albaniançe", the bitter reality on the ground is hidden.
The real problem is not simply achieving European standards, but the chronic failure to implement even basic Albanian food safety laws.
Examples of this failure are daily, slaughterhouses without any veterinary control, meat trading in the trunks of cars on the side of the road, milk sold on the streets in previously used plastic containers, quantities of suspected cheese produced with palm oil, and powdered milk, and a lack of herd traceability that still keeps diseases such as brucellosis and others alive.
The data shows an even darker picture: over 26% of milk samples in the capital exceed EU limits for Aflatoxin, carrying a high toxic risk, especially to children, while the bacterial load in informal market milk reaches alarming figures of over 1 million cfu/ml (bacterial colony forming units).
By comparison, the EU standard requires this level to be strictly below 100,000 cfu/ml — a minimum indicator that guarantees that the milk was milked with clean equipment and cooled immediately. Even dairy products are not exempt.
In agricultural lands near former industrial areas, such as in Elbasan, vegetables grow with nickel and chromium levels that exceed WHO norms, while in certain areas surface waters used for irrigation show concentrations of toxic pesticides such as atrazine or lindane used decades ago that are over 8 times higher than the norms.
The Institute of Public Health records around 56,000 cases of gastrointestinal infections per year in Albania. Translated per capita, this is an extremely high rate compared to the European Union average, where thanks to strict standards, morbidity from unsafe food is minimal.
In general, in the economy and food safety, a golden rule applies: prevention is the best measure. Every 10 euros spent from the beginning to prevent risks through the creation of standards and controls, saves 100 euros tomorrow to mitigate health crises and damages. The lack of these investments in standards in agriculture and agro-processing is bringing much more than just damage to the sector itself.
They are also delaying the absorption of hundreds of millions of euros from the European Union, if we were a member country or a country that has closed negotiations like Montenegro. European funds would not only help agriculture directly, but would be injected and revitalize the entire chain of the national economy as well as for social programs where Albania, as a poor country compared to those of the EU, is a major beneficiary.
Trying to implement European Union food safety standards in Albania means clashing with the greatest strength of its economy: the "construction syndrome" and property.
When hundreds of millions of euros were made available by Brussels to modernize the agri-food sector, a strange mutation occurred. The Ministry of Agriculture and agencies like AZHBR ceased to act as regulators and supporters of agricultural production, but agro-processing as a business almost ceased to be food technology. Both parties began to behave like real estate developers.
For its part, the Ministry of Agriculture acted as a Ministry of Construction and the Tourism Development Agency together, and not as a food safety supervisor. Institutions like AZHBR completely misunderstood their role, transforming themselves into an appendage of the Ministry of Tourism by distributing funds for agritourism, luxury hotels and guesthouses, neglecting the essence of food, the production chain and food safety.
Why did this happen? In a part of politics as well as in a part of society, the old socialist mentality of "raising works", figures, comparisons with the past, without calculating and planning in what reality it is produced and for what. For a political class that feeds society mostly with image propaganda, what matters is to pour concrete, erect the building and cut the ribbon.
Albanian bureaucrats should have known very well what Europe was asking for, standards, traceability, laboratories, but they chose to ignore the microscope in favor of the meter and the facade. Standards, economic reasons, or market demands for safe food were ignored with cynical logic: “Great job! What matters is that they look good in drone videos and reports.”
Pajisjet laboratorike e standardet, nga ana tjetër, janë investime memece, ato nuk bëjnë zhurmë mediatike. Ndaj, skemat e granteve u orientuan për të financuar zgjerimin fizik. Shteti dha para që të hidheshin themele të reja, dhe u bazua në një sistem auditimi ku suksesi i një fabrike qumështi matej me metra katrorë llamarinë dhe beton, dhe jo me numrin e bakterevea qelizave somatike në qumështin e stallave dhe se si qumështi lokal i përpunuar të jetë konkurrent me atë të importit.
Nga ana tjetër, agropërpunuesit nuk e panë veten si prodhues ushqimi, por si investitorë imobiliarë. Kundrejt “parasë së falur” europiane dhe shqiptare, ata nuk përdorën inxhinierë mjedisi apo teknologë për të mbyllur ciklin e mbetjeve, ose i përdorën vetëm formalisht sa për të kopsitur letrat, më të rëndësishmit ishin arkitektët dhe brigadierët e ndërtimit. U zgjeruan kapanonet, u ndërtuan salla pritjeje me xhama të mëdhenj dhe u blenë linja prodhimi për të prodhuar sa më shumë volum. Në mendësinë e biznesit shqiptar, statusi dhe suksesi tregohen nga madhësia e godinës, jo nga certifikatat e laboratorit.
Të gjithë e trajtuan IPARD-in ashtu siç trajtojnë çdo kapital tjetër në vend: si një mundësi investimi për të shtuar sipërfaqen fizike të pronës së tyre apo krijuar një të re, më vonë nëse fabrika apo stalla nuk ecën, e kthejmë në agroturizëm, paratë e shtetit nuk mbarojnë kurrë, ose në rastin më të keq e shesim si pronë.
Rezultati i këtij pakti është një peizazh agro-ushqimor thellësisht paradoksal. Ndërsa viti 2030 po afron me shpejtësi, Shqipëria është i vetmi vend në rajon që po e pret Brukselin me fabrika shpesh fizikisht mbresëlënëse, por biologjikisht të dyshimta. Të dyja palët shteti dhe biznesi ndërtuan me sukses “kulla”, por harruan një detaj fatal, Bashkimi Europian nuk financon “kulla”, ai financon “kanalizimet” brenda tyre dhe po në mënyrë figurative a ka kazanë plehrash pranë kullës apo mbeturinat hidhen në përroin më të afërt.
Inspektorët e BE-së pikërisht këto kontrolluan e konstatuan, ata nuk matën lartësinë e mureve, apo gjerësinë e oborreve, por pastërtinë e tubave të linjave dhe mënyrën se si menaxhohen mbetjet. Këto investime të ndërtuara mbi logjikën e betonit, u shembën me prova të thjeshta laboratori e standardesh, nga 900 impiante asnjë nuk kalon.
Në të njëjtin takim, Ambasadori i BE-së në Tiranë, Silvio Gonzato, përdori një gjuhë shumë më të butë, duke folur për “besim”, “kategorizim” dhe një grant prej 12.5 milionë eurosh si mbështetje. Por për veshët e një pronari thertoreje të madhe lokale, i cili duhet të ndërtojë tani me paratë e veta një incenerator qindra mijëra eurosh për mbetjet shtazore, kjo shifër është një iluzion.
Ato para do të shkojnë më së shumti dhe si shumë herë për asistencë teknike, për të paguar ekspertë të huaj, për të trajnuar inspektorët e shtetit dhe për kompjuterë në zyrat e qeverisë. Asnjë qindarkë nuk do të shkojë nga ato për makineritë që i duhen biznesit për të mbijetuar.
Ata duhet të presin fondet e IPARD në mungesë të atyre të qeverisë shqiptare, e cila tashmë nuk ka as besim te administrata e saj dhe duhet të presë dhe ajo IPARD-in që të lëvrojë sërish fonde me shpresën dhe iluzionin se do ketë kritere dhe kontrolle europiane që ndoshta do të bëhet diçka ndryshe sipas politikave europiane, të cilat ajo vetë nuk mundet t’i detyrojë.
Këtë e tregoi fjala e Kryeministrit Rama pa asnjë aksion konkret apo mbështetje financiare si për bizneset, por dhe për kontrollet për të cilat do të jepen këto 12 milionë euro. Ndërsa u tregonte biznesmenëve gishtin e falimentimit, ai nuk ofroi asnjë fond nga buxheti i shtetit.
Nuk pati asnjë premtim të tipit: “Meqenëse Europa po na jep 12.5 milionë, ne si qeveri do të japim të paktën edhe 10 milionë të tjera për t’ju mbështetur që prodhimi që vjen tek ju nga serrat e stallat do të ketë kontrolle e standarde, nuk do të rrini në radhë me ditë për kontrolle kufitare në doganë sepse laboratorët do të çertifikohen, e aq më tepër, kjo e fundit kundrejt rritjes së besueshmërisë së konsumatorëve vendas ndaj prodhimeve shqiptare”.
Por, edhe një plan konkret në kohë e hapësirë se si do t’i integrojmë dhe ndryshojmë këto biznese hap pas hapi në ekonominë e rregullave të forta. E gjithë retorika mbeti vetëm te kërkesat e ftohta, pa marrë asnjë përgjegjësi për ndarjen e kësaj barre dërrmuese rregullatore e financiare.
Dhe sikur të mos mjaftonte ky hendek mes nevojave dhe mbështetjes, hija e të kaluarës e bën situatën edhe më të zymtë. Rreth 200 milionë euro nga programet e kaluara IPARD rezulton të jenë investuar me efektivitet të ulët, sidomos përsa i përket ngritjes reale të standardeve të sigurisë ushqimore.
Përkundrazi, për shkak të abuzimeve të zbuluara, Bashkimi Evropian jo vetëm që ka mbyllur rubinetin, por i ka kërkuar qeverisë shqiptare të kthejë mbrapsht 33 milionë euro të shpërdoruara. Me këtë njollë besueshmërie, fati i programit të ri IPARD III është thellësisht në diskutim dhe nuk dihet nëse do të rifillojë së shpejti, duke i lënë bizneset thatë pikërisht në momentin kur po u vendoset laku i standardeve europiane.
Historia e zgjerimit të BE-së tregon se askush nuk i ka arritur standardet vetëm me vullnet të mirë. Përpara se të anëtarësohej, Polonia mori rreth 700 milionë euro grante direkte nga programi SAPARD, ekskluzivisht për modernizimin rural dhe atë të thertoreve. Rumania mori afro 1 miliard euro.
Më afër nesh, Kroacia shërben si shembulli më i freskët dhe më i mirë i këtij transformimi. Përpara anëtarësimit, ajo përdori qindra miliona euro nga fondet IPARD për të “blinduar” thertoret dhe fabrikat e qumështit. Sot, Kroacia nuk është vetëm një prodhues me standarde, por edhe portë hyrëse kontrolli europiane. Ajo është vija e parë kufitare që bllokon pamëshirshëm çdo produkt pa standarde që vjen nga jashtë BE-së dhe veçanërisht Shqipëria.
Ky është dhe një rol që pritet ta luajë në të ardhmen edhe Shqipëria, të kthehet në një doganë sanitare që nuk lejon produktet pa standarde ushqimore të vendeve të treta jo-EU të futen në Union. Por, ndërsa Kroacia e ndërtoi këtë mburojë me përdorimin e drejtë të fondeve europiane, Shqipërisë i kërkohet faktikisht të bëhet gardiane e Evropës me xhepat bosh. Në letër, Shqipëria nuk ishte e përjashtuar.
Vetëm programi i fundit, IPARD III, kishte të alokuara plot 112 milionë euro drejtpërdrejt nga BE, një buxhet që kapte 146 milionë euro bashkë me financimin kombëtar për të ngritur fabrika, blerë teknologjinë e mbetjeve dhe garantuar gjurmueshmërinë.
Paralelisht me fondet për biznesin, Europa nuk e ka lënë pas dore as shtetin. Ndër vite, ajo ka financuar me dhjetëra milionë euro të tjera, si dhe granti i fundit prej 12.5 milionësh për institucionet si Autoriteti Kombëtar i Ushqimit (AKU) dhe Autoriteti Kombëtar i Veterinarisë dhe Mbrojtjes së Bimëve (AKVMB). Këto fonde europiane janë dhënë ekskluzivisht për rritjen e kontrolleve, trajnimin e inspektorëve, blerjen e pajisjeve laboratorike dhe funksionimin e sistemeve të gjurmueshmërisë ushqimore.
Pra, paratë për të arritur standardet u dhanë nga Brukseli si për shtetin ashtu edhe për privatin, por sot, për shkak të abuzimeve, keqmenaxhimit dhe moskuptimit të rolit që duhet të luajë Ministria dhe të moskuptimit me dashje apo prej paaftësisë të politikës bujqësore dhe të ushqimit europiane, Shqipëria e gjen veten të papërgatitur. Pa fonde dhe pa një sistem të besueshëm kontrolli.
Por, sidoqoftë korrupsioni duket e keqja më e vogël sepse dikur ai do të kapet nëse jo nga drejtësia shqiptare, nga OLAF europian, por zhurma e madhe e korrupsionit mbulon thelbin e problemit, sa e kuptojmë politikën europiane për bujqësinë dhe ushqimin dhe sa rëndësi ka ajo për integrimin ,por dhe për ne vetë si konsumatorë që paguajmë çmime edhe më të kripura se Europa vetë për ushqime jo me standarde, jo rrallë as sa ato shqiptare që në vite janë përafruar sadopak.
Sidoqoftë kuptohet, është shumë më e lehtë të bësh korrupsion kur punohet “me beton” që shitet lehtë si arritje, sesa me standardet që kërkojnë punë e investime të mirëfillta si në teknologji ashtu dhe në njohuri.
Çfarë ndodh nëse shteti e zbaton këtë ultimatum moskokëçarës në kushtet aktuale?
Situata bëhet edhe më alarmante po t’i shtojmë ekuacionit peshën mbytëse të krizës energjetike. Industria e përpunimit të mishit dhe qumështit varet tërësisht nga dhomat frigoriferike dhe linjat teknologjike me konsum masiv të energjisë, duke qenë energjia një nga kostot më të larta të prodhimit.
Një qeveri që kërkon standarde, mund të përgjigjet edhe me alternativa konkrete, tranzicioni në energjinë e gjelbër mund të ishte një formë investimi për të ulur kostot. Instalimi i impianteve fotovoltaike do t’u jepte frymëmarrje këtyre bizneseve, por realiteti i faturave është kokëfortë. Një impiant diellor i mjaftueshëm për të mbuluar nevojat e një fabrike të mesme kushton nga 70,000 deri në mbi 150,000 euro.
Në fakt, përtej fjalimeve diplomatike, edhe Bashkimi Europian i ka instrumentet reale për të ndihmuar në këtë drejtim. Përmes programeve si Plani Ekonomik për Ballkanin Perëndimor ose linjave specifike të financimit, si GEFF i mbështetur nga BE dhe BERZH, ofrohen paketa ku bizneset që instalojnë teknologji të gjelbër përfitojnë grante që u kthejnë mbrapsht 15-20% të investimit.
Por, që një thertore apo baxho e vogël në Shqipëri të arrijë t’i kthejë këto aplikime komplekse fondesh në panele mbi çati, duhet një shtet që i mban për dore. Me IPARD-in e paralizuar, fondet e të cilit çdo rast janë më pak sesa nevojat reale, qeveria duhet të kthehet me urgjencë në garant dhe udhërrëfyes për këto fonde alternative evropiane të energjisë, e jo t’i lërë bizneset të vetëm në mëshirën ë tregut të naftës.
Sidoqoftë, pa këtë urë lidhëse mbështetjeje qeveritare, pjesa dërrmuese e qindra subjekteve të vogla dhe të mesme, të pamundura të marrin kredi apo të gjejnë fonde vetëm për të mbijetuar ndaj rregullave europiane, faturave të energjisë dhe lëndëve të para, do të mbyllen.
Kreditë e lehtësuara nga qeveria duhet të drejtohen drejt bizneseve agropërpunuese dhe jo drejt fermerëve të cilët kanë së pari nevoja për më shumë grante dhe subvencione. Ashtu si fermerët europianë të cilët i marrin këto subvencione sepse plotësojnë standardet e prodhimit dhe respektojnë natyrën, dhe jo apriori.
Përkundrazi, në momentin që prodhimi dhe mjedisi i fermës nuk plotësojnë standardet, subvencionet ndërpriten, çfarë do të thotë automatikisht falimentim për çdo fermë apo fermer në Evropë. Pa sipërmarrjet e vogla dhe të mesme, përpunimi i mishit dhe qumështit dhe të tjera do të përqendrohen në duart e pak kompanive të mëdha oligopolistike, të cilat mund të kenë pasur si kapitalin e tyre, ashtu edhe aksesin kryesor në fondet e kaluara. Më tej, me pak aktorë në treg tabloja bëhet pak e zymtë, por është analizë tjetër.
Zoti Rama e mbylli fjalimin e tij duke treguar anekdotën e Aleksandrit të Madh, ku pasuria nuk merret në botën tjetër. Në fakt, Aleksandri vdiq kur ishte duke bërë plane edhe më të mëdha ekspansioni dhe aspak nuk po krijonte meme facebook-iane si fakir nga India se si të falte pasurinë. Por, për industrinë agro-përpunuese shqiptare, rreziku nuk është pasuria e marrë në botën tjetër, por ajo e shprehjes sonë të vjetër, “atëherë kur u mësua gomari pa ngrënë, ngordhi”.
The government is demanding that businesses and farmers "get used to" Brussels' high standards and face the standards war and the energy crisis alone, without any help, neither with policies, nor with clear plans, financial aid, guidelines, nor with long-term funds. The best result of this in football terms will be an increase in the allowance from 2030 to 2035, and further to 2040, not that the year '40 has any association.
But, with Europe already on the border in Montenegro and perhaps Macedonia soon, Albania will not be surrounded only by Albanians, but mostly by Europeans, who we are not formally able to call ourselves.
