At the entrance to the Special Court, shortly before facing the investigation that led to her being placed under house arrest, the former head of the State Intelligence Service chose not to answer the journalists' questions. She chose to address one of them with a question that did not require an answer: "Claude, how do you get on with the meetings with Serbian agents in the rooms of the Rogner Hotel?"
The sentence was short, but not accidental. It asserts nothing and yet suggests everything. There is no proof, no date, no context, just a place, a nationality, and a word, “agents,” which in the mouth of a former intelligence chief takes on the weight of lead.
The analysis below does not aim to judge anyone's guilt. Hyseni enjoys the presumption of innocence and the allusion to the journalist has not been proven. The goal is to understand the mechanism, because the mechanism matters more than the case.
Why the word of a former intelligence chief weighs differently
When an ordinary citizen makes an insinuation, the public demands proof. When the former head of the secret service makes one, the public assumes that the evidence exists, it just can’t be shown. This is the asymmetry on which the entire strategy operates. Intelligence information is classified by definition. The one against whom the insinuation is directed cannot completely refute it, because he or she does not have access to the alleged source. Suspicion remains free, while denial always remains incomplete.
This is the simplest and most unsophisticated defense mechanism of people who come from the secret services: blackmail. A blackmail that does not need proof, because it is fed by the public power that the one who exercises it once had, and which is directed at those who today hold public offices. Apparently, this will be the shadow that will accompany the criminal process against Vlora Hyseni, both when she speaks in public, and perhaps even more so, when she remains silent. Because the silence of someone who “knows” is as threatening as his word.
Në një atmosferë tjetër publike, ku opinioni nuk do të ishte i mbarsur me pritshmëri dhe teori konspirative, do të mjaftonte të kujtohej një dallim juridik elementar, që shpesh humbet në zhurmën mediatike. Forma pyetëse, e zgjedhur me qëllim, nuk e shndërron deklaratën në opinion. Jurisprudenca, përfshirë atë të Strasburgut, e bën të qartë dallimin midis gjykimeve vlerësuese dhe pohimeve faktike. Takimet me agjentë të një shërbimi të huaj, në një vend të caktuar, të hedhura me shpërfillje nga ish-drejtuesja e SHISH-it para portës së gjykatës, e rrethuar nga mikrofonat e të gjitha mediave, janë fakte të pretenduara. Si të tilla, ato janë të verifikueshme. Dhe barra e provës bie mbi atë që i thotë, jo mbi atë që i përmendet emri. Por në klimën e sotme, ky dallim nuk mjafton më vetëm. Duhet mbrojtur me veprim.
Konteksti e rëndon më tej fjalinë. Ishte pikërisht Klodiana Lala ndër të parat që konfirmoi lajmin e masës së sigurisë ndaj Hysenit. Duhet të jemi të qartë: sulmi nuk bie mbi një gazetare çfarëdo. Bie mbi atë që e bëri publik hetimin.
Historia botërore e njeh këtë model
Përdorimi i informacionit të shërbimeve si levë mbrojtjeje ose presioni nuk është shpikje shqiptare. Historia e demokracive, të konsoliduara apo të brishta, është e mbushur me shembuj.
Në Shtetet e Bashkuara, J. Edgar Hoover drejtoi FBI-në për gati pesë dekada, pjesërisht falë dosjeve konfidenciale që mbante për politikanë, gazetarë dhe aktivistë. Presidentët nuk e shkarkuan jo sepse nuk donin, por sepse nuk e dinin çfarë dinte ai. Fuqia e dosjes nuk qëndronte te përdorimi, por te ekzistenca e saj.
Në Peru, Vladimiro Montesinos, shefi de facto i shërbimit të inteligjencës nën Fujimorin, filmonte sistematikisht deputetë, gjyqtarë dhe pronarë mediash teksa merrnin para. Kur në vitin 2000 u publikua videoja e parë, të famshmet “vladivideos”, regjimi ra brenda pak javësh. Mësimi i Perusë është i dyfishtë: kompromentimi mund ta mbajë një sistem peng për vite, por mjafton një dritë e vetme që i gjithë ndërtimi të shembet.
Në Itali, në vitin 2006, hetimi i prokurorëve të Milanos mbi rastin Abu Omar zbuloi një zyrë të SISMI-t, shërbimit ushtarak të inteligjencës, ku mbaheshin dosje mbi gjyqtarë, prokurorë dhe gazetarë të konsideruar “armiqësorë”. Skandali tregoi se edhe në një demokraci të Bashkimit Evropian shërbimi mund të kthehet në arkiv presioni ndaj pushtetit gjyqësor dhe shtypit.
Por përvoja ka prodhuar edhe kundërmasat. Në vitin 1980 Kongresi amerikan miratoi Ligjin për Procedurat e Informacionit të Klasifikuar, CIPA, si përgjigje ndaj asaj që juristët e quanin graymail: strategjia e të pandehurve me akses në sekrete, të cilët kërcënonin se mbrojtja e tyre do t’i detyronte gjykatat t’i bënin ato publike, me synimin që prokuroria të tërhiqej. Ligji krijoi procedura të posaçme që gjykimi të vazhdojë pa u bërë peng i sekretit. Mesazhi institucional ishte i qartë: sekreti nuk mund të jetë mburojë kundër drejtësisë.
Paradoksi që duhet thënë me zë
Në rastin e Vlora Hysenit ka një element që e bën strategjinë e saj pothuajse vetëshkatërruese. Hyseni dyshohet për veprat penale “Përkrahja e autorit të krimit” dhe “Zbulimi i akteve ose të dhënave sekrete”. Pra akuzohet pikërisht për përdorim të papërshtatshëm të informacionit të klasifikuar.
Kjo krijon një dilemë pa dalje. Nëse deklarata për gazetaren mbështetet në informacion të vërtetë të shërbimit, atëherë një ish-drejtuese e pezulluar po e përdor publikisht atë informacion për qëllime personale. Kjo është pikërisht sjellja për të cilën akuzohet. Nëse nuk mbështetet në asgjë, atëherë kemi të bëjmë me shpifje të veshur me autoritetin e një institucioni sigurie. Në asnjërin rast fjalia nuk mbron të pandehurën. Ajo vetëm e zgjeron hijen e dyshimit përtej saj.
Megjithatë, duhet ta pranojmë: kjo strategji do të përdoret rëndom, nga e pandehura dhe nga personazhe të tjerë që kanë pasur lidhje me të dhe që, si ajo, përballen me drejtësinë. Paradoksi juridik nuk e ndal dikë që ndihet se nuk ka më shumë për të humbur. Në të ardhmen, ata mund të mos mjaftohen me pyetje retorike të hedhura shkarazi apo me insinuata neutralizuese. Mund të rrjedhin dokumente, fakte, fotografi apo video kompromentuese, mbi situata reale ose të stisura. Dhe shënjestra nuk do të jenë më vetëm gazetarë apo funksionarë periferikë. Mund të jenë drejtpërdrejt funksionarët më të lartë të drejtësisë, të qeverisë dhe të Kuvendit. Pra pikërisht ata që kanë në dorë ta dënojnë, ose ta nxjerrin pa u lagur, Vlorën dhe grupin e saj.
Ndaj një strategjie të tillë, që mund të vihet në lëvizje prej saj dhe, akoma më shumë, nga grupe më të strukturuara, kriminale ose jo, duhet dhënë që tani një përgjigje. E qartë dhe efektive. Ligjore dhe publike. Kjo përgjigje fillon me një standard sjelljeje, dhe standardi ndërtohet nga rasti i parë. Që i takon ta bëjë Klodi Lala.
Çfarë duhet të bëjë gazetarja
Heshtja nuk është opsion. Në logjikën e “informacionit inteligjent”, heshtja lexohet si pohim. Por as kundërsulmi emocional nuk është zgjidhje, sepse e shndërron një çështje të lirisë së shtypit në sherr personal.
Rruga më e fortë është qetësia, të qenit e vërtetë dhe konkrete. Gazetarja duhet ta sqarojë pretendimin në mënyrë të prerë. Nëse ka qenë në vendin e përmendur për punë, duhet ta shpjegojë kontekstin profesional pa ekspozuar burimet, sepse gazetaria investigative nënkupton takime me njerëz të ndjeshëm, dhe publiku duhet ta dijë këtë. Pastaj duhet ta kthejë barrën aty ku i takon: ta ftojë ish-drejtoreshën t’ua dorëzojë çdo provë organeve kompetente, jo mikrofonave në hyrje të gjykatës.
Në rrafshin juridik, ajo duhet t’i kërkojë vetë SPAK-ut, me vullnet dhe publikisht, të nisë menjëherë verifikimin e pretendimit: a ka pasur ndonjëherë informacion zyrtar mbi takimet e saj, dhe nëse po, si ka dalë ai nga shërbimi. Një gazetare që kërkon të verifikohet vetë nuk ka çfarë të fshehë, dhe këtë e thotë pa pasur nevojë ta thotë. Paralelisht, për dëmin ndaj emrit të saj, rruga është padia civile për dëm jopasuror në gjykatë. Kjo rrugë është më koherente për një gazetare sesa kallëzimi për shpifje, sepse shmang paradoksin e mbrojtjes së fjalës përmes penalizimit të fjalës.
Kjo që analizuam më sipër pra, është sjellja që duhet të mbajë një funksionar publik. Dhe një gazetare mbart me vete doza të funksionit publik, aq më tepër kur quhet Klodiana Lala, një emblemë e gazetarisë investigative sot në Shqipëri. Megjithatë, edhe Klodi duhet ta mbajë këtë standard, me çdo kosto. Interesi publik është më i madh se çdo interes tjetër. Madje, është mirë që pikërisht asaj i ra barra ta vendosë këtë standard, sepse ka besueshmërinë për ta bërë të vlejë edhe për të tjerët.
Një standard për të gjithë
Ky standard duhet vendosur tani. E sollëm këtë analizë me qëllimin që edhe funksionarët e lartë shtetërorë, gjyqtarë, prokurorë, qeveritarë, deputetë, ndërkombëtarë dhe funksionarë të çdo lloji, pra ata që kanë në dorë të procedojnë e të ndëshkojnë të pandehurit me lidhje në shërbimet sekrete, ta mbajnë të njëjtin standard sjelljeje kur të gjenden në shënjestër të së njëjtës strategji.
Që kjo strategji do të përdoret, nga Vlora, nga Agasi apo nga të tjerë, është pak, por e sigurt. Dhe jo domosdoshmërisht në publik, por më shumë në mënyrë okulte: një mesazh i tërthortë, një emër i përmendur si rastësisht, një “e di unë” i thënë aty ku duhet. Shumë prej tyre do të jenë nën trysninë e “dosjeve”. Është mirë të përgatiten që tani, sepse përgjigjja e improvizuar ndaj shantazhit është zakonisht nënshtrimi.
Standardi është i thjeshtë për t’u formuluar dhe i vështirë për t’u mbajtur. Çdo presion, i hapur ose i heshtur, raportohet menjëherë te organi kompetent dhe dokumentohet. Asnjë takim, asnjë kanal i tërthortë, asnjë “mirëkuptim” me atë që kërcënon. Dhe nëse ekziston vërtet diçka që e bën një gjyqtar apo prokuror të cenueshëm, rruga e vetme e ndershme është tërheqja nga çështja, jo vendimi i kushtëzuar. Shantazhi fiton vetëm aty ku shënjestra zgjedh ta menaxhojë vetë, në heshtje.
Çfarë duhet të bëjë SPAK
Prokuroria nuk mund ta trajtojë këtë si thashethem mediatik. Deklarata ka dy lexime, dhe të dyja kërkojnë veprim. Nëse sugjeron zotërim informacioni të klasifikuar, duhet verifikuar nëse ka zbulim të ri të dhënash sekrete. Nëse synon të frikësojë ata që raportojnë për procedimin, duhet vlerësuar nëse sjellja përbën rrezik ndikimi në procedim, pra kriter për rishikimin e masës së sigurisë. SPAK nuk ka nevojë të deklarojë asgjë publikisht. Mjafton të veprojë, dhe veprimi do të jetë mesazhi.
This is not only in the interest of the journalist and the free media. It is in the interest of the prosecution itself. Because prosecutors, and above all, they, will be under pressure from this type of attack. Under the same pressure will be those who control the careers of prosecutors and magistrates, government officials and MPs, even internationals. In other words, all those who can exert pressure on judges and prosecutors. A chain of blackmail does not need to directly hit the investigator. It is enough to hit what can affect the investigator.
What should the GJKKO do?
The court must prepare for the graymail scenario. If the defense requests declassification of documents, or argues that actions were carried out with the knowledge of superiors, the court must handle these requests with procedures that simultaneously protect the right to defense and state secrets.
The trial cannot take place under the heavy shadow of “secret files,” which would self-censor anyone. The secret must be protected. So must the right to defense. But Vlora, and anyone else, must be deprived of the tool of blackmail, even outside the courtroom. This is done by making procedural transparency for any allusion or insinuation, whether during the trial or in the media. Any claim that suggests classified information must receive a procedural response: either verified, or declared unfounded.
Albania does not have a specific law like CIPA, but the Criminal Procedure Code and the legislation on classified information provide sufficient tools, if used decisively. The process cannot be held hostage to what the defendant says she knows.
cONcluSiON
The story of Hoover, Montesinos, and the SISMI files shows that the intelligence dossier only works as long as the institutions fear it. The moment someone says “show me the proof,” and when, in the absence of it, the institutions diligently verify and publicly declare that the proof does not exist, the blackmailing power of the dossier begins to disintegrate.
The question at the beginning of the GJKKO was not directed only at Klodiana Lala. It was a test for the institutions: will they accept that the word of a former intelligence chief is valid as evidence only because of the position he held? The answer should not be given in a noisy manner. It should be given with procedure, with evidence and with the calmness of a state that is not afraid of its secrets.
Of course, there is a condition here that hangs like the sword of Damocles: that the relevant officials are not truly tainted. That for them there is no file sleeping in the secret drawers of Vlora. Because the standard of silence and transparency applies only to those who have nothing to hide. For others, the file is not an insinuation. It is an unpaid bill.
I know about Claude and I'm convinced. I don't put my hand in the fire for the others.
