Çmimi Nobel në Mjekësi për vitin 2026 iu dha të hënën Karl Deisseroth, Peter Hegemann dhe Georg Nagel, tre shkencëtarëve puna e të cilëve bëri të mundur kontrollimin e aktivitetit të qelizave nervore me anë të dritës.
Çmimi u shpall nga Instituti Karolinska në Stokholm dhe hap tradicionalisht javën e ndarjes së çmimeve Nobel. Tre fituesit do të ndajnë shpërblimin prej 12 milionë koronash suedeze, rreth 1.2 milionë dollarë.
Por çfarë kanë zbuluar konkretisht?
Teknika e zhvilluar falë punës së tyre quhet optogjenetikë. Në mënyrë të thjeshtuar, ajo u jep shkencëtarëve mundësinë të përdorin dritën si një lloj “çelësi” për qelizat nervore: me impulse drite mund të aktivizojnë ose çaktivizojnë neurone të caktuara dhe të shohin se çfarë funksioni kryejnë ato.
Në vend që të vëzhgojnë vetëm se cilat zona të trurit aktivizohen gjatë një sjelljeje, studiuesit mund të ndërhyjnë te neurone të caktuara dhe të shohin drejtpërdrejt çfarë ndryshon.
Në themel të metodës janë proteina të ndjeshme ndaj dritës, të njohura si kanale jonike të aktivizuara nga drita. Hegemann dhe Nagel luajtën rol vendimtar në identifikimin dhe karakterizimin e këtyre proteinave, ndërsa Deisseroth dhe bashkëpunëtorët treguan se ato mund të përdoren për të kontrolluar neuronet me impulse drite.
Kjo u dha studiuesve një instrument jashtëzakonisht të saktë për të studiuar qarqet nervore që lidhen me lëvizjen, kujtesën, emocionet dhe sjelljen.
Komiteti i Nobelit i vlerësoi tre shkencëtarët “për zbulimet që çuan në zhvillimin e optogjenetikës, e cila bën të mundur aktivizimin ose çaktivizimin e veprimtarisë së qelizave nervore individuale në një tru të gjallë”.
Sot optogjenetika përdoret në laboratorë në të gjithë botën dhe ka ndryshuar mënyrën se si studiohet truri. Ajo po ndihmon gjithashtu kërkimet mbi mekanizmat e sëmundjeve neurologjike dhe psikiatrike, megjithëse përdorimi i saj kryesor mbetet ende kërkimor.
“Kjo metodë tani po përdoret në laboratorë në mbarë botën për të zbuluar misteret e trurit”, shkroi Komiteti i Nobelit.
Me çmimin e këtij viti, Nobeli vlerëson kështu një teknologji që u ka dhënë neuroshkencëtarëve diçka që për dekada dukej e paarritshme: mundësinë për të zgjedhur qeliza të caktuara të trurit dhe, me anë të dritës, të shohin çfarë ndodh kur ato “ndizen” ose “fiken”.
