Një ndërtesë që dikur ishte simbol i frikës, torturave dhe represionit të regjimit të Bashar al-Asadit në Siri, është shndërruar në një qendër për mbështetjen dhe rehabilitimin e viktimave. Në qytetin e Homsit, aty ku për vite me radhë mbaheshin dhe torturoheshin kundërshtarët e regjimit, tashmë janë krijuar ambiente për trajtim psikologjik, ndërsa një pjesë e ndërtesës është përshtatur edhe si hapësirë lojërash për fëmijët.
Ndërtesa, e cila më parë shërbente si seli e Partisë Baath, është rihapur si Qendra e parë për Rimëkëmbjen Kolektive dhe Dëmshpërblimin e Viktimave në Siri. Nisma synon të shndërrojë vendet ku dikur ushtrohej dhunë shtetërore në hapësira ku të mbijetuarit mund të marrin ndihmë, të rrëfejnë përvojat e tyre dhe të kërkojnë drejtësi.
Sipas një reportazhi të gazetës britanike The Times, transformimi i ndërtesës përfaqëson një përpjekje për t'u përballur me trashëgiminë e rëndë të regjimit të rrëzuar të Asadit, por njëkohësisht nxjerr në pah plagët e thella që vazhdojnë të mbeten të hapura në shoqërinë siriane.
Për shumë ish-të burgosur politikë, rikthimi në një ndërtesë të lidhur me torturat dhe keqtrajtimet është një përvojë e vështirë. Megjithatë, autoritetet dhe organizatat që mbështesin viktimat shpresojnë se përdorimi i këtyre ambienteve për rehabilitim do të ndihmojë në rikthimin e dinjitetit të njerëzve që për vite me radhë u privuan nga liria dhe të drejtat themelore.
Një nga problemet më të rënda mbetet gjendja e grave që kanë përjetuar dhunë seksuale gjatë burgimit. Shumë prej tyre, edhe pasi kanë fituar lirinë, vazhdojnë të përballen me paragjykime dhe përjashtim shoqëror. Disa janë refuzuar nga familjet, të tjera kanë humbur vendet e punës dhe janë zhytur në varfëri.
Aktivistët për të drejtat e njeriut kërkojnë që këto gra të mos trajtohen si persona që duhet të mbajnë turpin e krimeve të kryera ndaj tyre, por të njihen si të mbijetuara të represionit, me të drejtë për mbështetje, rehabilitim dhe dëmshpërblim.
Nisma në Homs është vetëm fillimi i një projekti më të gjerë. Qendra të ngjashme parashikohet të hapen edhe në Damask, Deir ez-Zor dhe Daraa, qytete që kanë përjetuar represionin dhe pasojat e luftës shumëvjeçare në Siri.
Megjithatë, përpjekjet për të vendosur drejtësi përballen me pengesa serioze. Komisioni sirian për drejtësinë tranzitore ende nuk ka një kuadër ligjor të ratifikuar plotësisht për veprimtarinë e tij, ndërsa vendi duhet të krijojë një regjistër kombëtar të viktimave për të dokumentuar krimet dhe për të përcaktuar personat që kanë të drejtë të përfitojnë dëmshpërblime.
Edhe financimi mbetet i paqartë. Një nga mundësitë e diskutuara është përdorimi i pasurive të ngrira dhe fondeve të rikuperuara nga individë të lidhur me regjimin e mëparshëm. Por marrëveshjet financiare të zhvilluara pa transparencë me persona të lidhur me pushtetin e Asadit kanë shkaktuar pakënaqësi mes viktimave, të cilat kërkojnë që përgjegjësit të japin llogari për krimet e kryera.
Rënia e regjimit të Bashar al-Asadit në dhjetor të vitit 2024 nxori në dritë përmasat e sistemit të burgjeve dhe qendrave të fshehta të ndalimit. Dëshmitë e ish-të burgosurve dhe dokumentet e zbuluara pas rrëzimit të regjimit treguan për tortura sistematike, zhdukje me forcë, ekzekutime dhe dhunë seksuale. Organizatat e të drejtave të njeriut vlerësojnë se të paktën 150 mijë persona janë zhdukur që nga fillimi i kryengritjes siriane në vitin 2011.
Për autoritetet e reja siriane, sfida nuk është vetëm rindërtimi i qyteteve të shkatërruara nga lufta, por edhe rikthimi i besimit të qytetarëve te institucionet. Organizatat që përfaqësojnë viktimat paralajmërojnë se vonesat në hetimin e krimeve dhe ndëshkimin e përgjegjësve mund të thellojnë pakënaqësinë dhe të krijojnë terren për cikle të reja dhune.
Në Homs, transformimi i ish-selisë së Partisë Baath mbart një simbolikë të veçantë: aty ku dikur dëgjoheshin britmat e të burgosurve, sot synohet të dëgjohen zërat e fëmijëve që luajnë dhe të njerëzve që përpiqen të rindërtojnë jetën.
Por për mijëra familje siriane që ende kërkojnë të afërmit e zhdukur, shndërrimi i dhomave të torturës në qendra rehabilitimi është vetëm një hap i parë. Drejtësia, zbardhja e fatit të të zhdukurve dhe dëmshpërblimi i viktimave mbeten pjesa më e vështirë e përballjes së Sirisë me të kaluarën.
