Tani një “park kombëtar i lumit të egër”, Vjosa ka nevojë për më shumë pemë të mbillen për të ruajtur ekosistemin e saj të brishtë. Dhe vizitorëve po u kërkohet të ndihmojnë…
Hyrja jonë në mbjelljen e pemëve vjen nga Pietro, një hidromorfolog italian i ngarkuar me mbikëqyrjen e grupit tonë prej rreth 20 vullnetarësh për javën. Qëndrojmë në një çerdhe të improvizuar, plot me fidanë të hollë shelgu dhe plepi, pak më sipër lumit Vjosë – një rrjedhë ujore elegante, gjarpëruese, që përshkon jugun e Shqipërisë nga lindja në perëndim, nga burimi i saj 169 milje larg, në Greqi.
Duke nxjerrë me mjeshtëri një fidan të vogël shelgu nga toka e pasur me argjilë, Pietro e mban bimën lart që ta shohim të gjithë. Rrënjët e saj të mbuluara me dhe duken çuditërisht të ekspozuara dhe të brishta. “Sekreti është të mos e presësh pa dashje kërcellin ose të mos thyesh rrënjët,” thotë ai. Mesazhi u kuptua: marrim kazmat dhe nisim punën në çifte, duke ndjekur udhëzimet e tij.
Java e vullnetarizmit është ide e EcoAlbania-s dhe Riverwatch-it me bazë në Austri. Në vitin 2023, këto dy organizata mjedisore ia dolën ta bindnin qeverinë shqiptare që ta shpallte lumin Vjosë si “parku i parë kombëtar i lumit të egër” në Evropë. Ishte një ndërhyrje në kohën e duhur. Sipas një studimi të ri të bashkëfinancuar nga Riverwatch, Shqipëria ka humbur 711 milje (1.144 km) segmente lumenjsh “pothuajse natyrorë” që nga viti 2018 – më shumë, proporcionalisht, se çdo vend tjetër në Ballkan. Tani, pyetja për të dyja organizatat është: çfarë vjen më pas?
Mbrëmjen e parë, drejtori ekzekutiv i Riverwatch, Ulrich (“Uli”) Eichelmann, mban një prezantim ku shpalos përgjigjen e tij. Por para kësaj, darkojmë me mish qengji dhe perime të rritura në shtëpi. Ky ushqim tradicional është specialitet i bujtinës “Lord Byron” në Tepelenë, një qytet i vogël në zemër të luginës së Vjosës dhe shtëpia e zyrës në terren të EcoAlbania-s – baza jonë për javën.
Sot, Tepelena ka një kështjellë disi të rrënuar dhe pak gjëra të tjera, por dy shekuj më parë ajo ishte qendra politike e Ali Pashës, një sundimtar lokal në fillim të shekullit XIX. Nën Perandorinë Osmane të asaj kohe, Pasha administronte një territor të gjerë të asaj që sot është Shqipëria e Jugut dhe Greqia kontinentale – ndaj edhe vizita (në 1809) e emrit që mban bujtina.
Uli është një trashëgimtar i denjë i Ali Pashës së famshëm për ashpërsinë e tij. I armatosur me slajde dhe statistika, ai ofron një pasqyrë të fortë mbi kërcënimet me të cilat përballet rrjeti i lumenjve të Evropës. Kritika e tij është veçanërisht e ashpër ndaj mijëra digave që sot bllokojnë lumenjtë dikur të lirë të kontinentit, të cilat, sipas tij, kanë shkaktuar dëme të pakthyeshme për rezervat e peshkut dhe ekosistemet ujore.
“Turizmi është si zjarri,” thotë drejtori i EcoAlbania-s. “Mund ta përdorësh për të gatuar supën, por mund të të djegë edhe shtëpinë.”
Si një nga lumenjtë e fundit të egër në Ballkan, Vjosa në Shqipëri i ka shpëtuar një fati të tillë, pohon ai. Por kjo nuk do të thotë se gjithçka është në rregull. “Edhe pse lumi duket i bukur,” thotë ai, “ka gjëra kritike që mungojnë.” Në krye të listës janë pemët, një pjesë e madhe e të cilave janë humbur nga zjarret, prerjet, ndërtimi i rrugëve dhe kullotja agresive. Rezultati: nivele të larta erozioni dhe, si pasojë, rrezik më i madh për përmbytje.
Të frymëzuar nga prezantimi i Uli-t, ditën tjetër i qasemi rimbjelljes me energji të dyfishtë. Në grupin tonë ka një ilustrues librash me bazë në Londër, i frymëzuar nga dokumentari Ocean i David Attenborough-it; një analist gjeohapësinor nga SHBA-ja me shpresën fisnike për të krijuar “një Shqipëri ku shqiptarët do të donin të qëndronin” (një referencë për 1.2 milionë emigrantët shqiptarë jashtë vendit); dhe një student italian universiteti i interesuar për ekoturizmin, për të përmendur vetëm disa.
Gjatë drekës së ditës së dytë, nis të bisedoj me Aidën, një guidë turistike nga Tirana që dëshiron ta njohë më mirë rajonin e Vjosës. Vizitorët rrallë vijnë në këtë pjesë të Shqipërisë, thotë ajo. “Ndoshta bëjnë një ndalesë të shkurtër në Gjirokastër,” i referohet ajo qytetit historik në lumin fqinj Drino, “por, përndryshe, kalojnë drejt e tutje.”
Duke parë lumin me ishujt e tij të gërshetuar dhe sfondin e ashpër malor, biem dakord se një neglizhencë e tillë është për të ardhur keq. Rajoni ka një histori të pasur kulturore dhe fetare (Shqipëria u shpall zyrtarisht ateiste në vitin 1967), një traditë interesante gastronomike (“ndoshta jo shumë e sofistikuar, por disi e shijshme”), dhe një bollëk të vërtetë atraksionesh natyrore, më thotë ajo.
Një pjesë e madhe e pemëve është humbur nga zjarret, prerjet, ndërtimi i rrugëve dhe kullotja agresive. Rezultati: një rrezik më i madh për përmbytje.
Atë natë fillon shiu. Shi i vërtetë. Rrëke uji derdhen nga qiell i zemëruar dhe bubullimash. Të nesërmen në mëngjes, vjen lajmi nga Pietro se zona e mbjelljes tani është disa metra nën ujë. Me punën e mbjelljes të pezulluar përkohësisht, bashkohem me disa vullnetarë në një ekskursion të improvizuar. Të pajisur me një listë nga Aida, nisim rrugën drejt burimit të lumit, duke ndaluar fillimisht në qytetin e “slow food”-it, Përmet (“Përveç Detit,” lexon slogani i vetëbesuar i qytetit, “i kemi të gjitha”). Më pas vizitojmë kishën ortodokse të Shën Marisë, një perlë e fshehur lart në kodra, ku bariu lokal shërben edhe si roje. Së fundi, bëjmë një shëtitje në kanionin e Langaricës, të cilën, pavarësisht motit të tmerrshëm, e përfundojmë pa pasur nevojë për shërbimet e emergjencës të reklamuara gjerësisht (“ambulancë”, “polici”, “zjarrfikës”).
Të nesërmen, shiu vazhdon i fortë. Për një çast mendoj të bëj rafting ose kajak, dy aktivitete të njohura në Vjosë, por lumi tashmë është shndërruar në një rrjedhë të fryrë e të furishme. Në vend të kësaj, bëj një shëtitje të lagur në grykën e afërt të Peshturës për të parë një ujëvarë të njohur, e cila, e “dehur” nga kaq shumë reshje, shpërthen me fuqi nga shpatet. Pasdite, vendos të shoh nëse Gjirokastra është aq sa thuhet. Një vizitë në muzeun etnografik dhe në kështjellën madhështore mbi shkëmb më bind se po, me të vërtetë është.
Më vonë atë natë, i ndaj kënaqësinë e zbulimit të asaj që ofron rajoni i Vjosës me Olsi Nikën, drejtor ekzekutiv i EcoAlbania-s. Sado i lumtur të jetë ai për entuziazmin tim, e shoh që është edhe i shqetësuar. Ai nuk është kundër turizmit, do që ta di, por si ambientalist (kohët e fundit ka fituar çmimin prestigjioz Goldman për Mjedisin), perspektivat për parkun e shqetësojnë. Bregdeti i Shqipërisë tashmë është i mbushur me turistë paketash dhe një aeroport po ndërtohet në deltën e lumit, pavarësisht se është zonë e mbrojtur. Dhe kështu, ndonëse është i kënaqur që në Tepelenë po ndërtohet një qendër moderne vizitorësh, ai është i shqetësuar që qeveria të zbatojë planin e vet të menaxhimit për parkun – diçka që deri tani ka ecur ngadalë. “Turizmi është si zjarri,” thotë ai. “Mund të gatuash supën, por mund të të djegë shtëpinë.”
Fjalët e Olsit më jehojnë ende në vesh të nesërmen, ndërsa kthehem drejt Tiranës. Ndalem pak në veri të grykëderdhjes së lumit, në sitin arkeologjik të Apolonisë, një komunitet i lashtë tregtar grek, i kolonizuar më pas nga romakët. Vendi në majë të kodrës është krejtësisht pa turistë të tjerë, duke më dhënë disa orë magjike për të endur i vetëm mes rrënojave të jashtëzakonshme.
Nëse i besohet Herodotit, Apolonia dikur ndodhej në bregdetin Adriatik, por shekuj depozitimesh nga Vjosa e kanë shtyrë disa milje në brendësi. Gjatë së njëjtës periudhë, edhe shtrati i lumit ka ndryshuar. Por asgjë nuk qëndron e palëvizshme, veçanërisht hidrologjia. Ndryshimi po vjen sërish në Vjosë. Çfarë do të sjellë mbetet e paqartë, por, si park kombëtar, ajo shpresohet të vazhdojë të rrjedhë, e egër dhe e papenguar./ The Guardian/
