Të mërkurën, ndërsa bëja punët e shtëpisë, i dhashë djalit tim të vogël iPad-in e babait të tij për ta mbajtur të zënë. Por pas pak ndjeva një ndjesi shqetësimi: nuk po e kontrolloja sa kohë kishte kaluar përpara ekranit dhe çfarë po shihte. Kur i thashë që ishte koha për të ndalur, shpërtheu një krizë e vërtetë. Ai bërtiti, u përpoq të më shtynte, dhe nuk donte ta lëshonte pajisjen. Nuk ishte momenti im më i mirë si prind, dhe reagimi i tij i tepruar më shqetësoi.
Fëmijët e mi më të mëdhenj po përballen me botën e rrjeteve sociale, realitetit virtual dhe lojërave online – dhe kjo më shqetëson edhe më shumë. Madje i dëgjoj herë pas here duke i thënë njëri-tjetrit të “prekë barin”, që do të thotë të shkëputen nga teknologjia dhe të dalin jashtë.
Ironikisht, Steve Jobs – CEO i Apple kur u krijua iPad-i – nuk i lejoi fëmijët e tij ta përdornin. Edhe Bill Gates e kufizoi aksesin e fëmijëve të tij ndaj teknologjisë.
Koha para ekranit shpesh shihet si diçka e keqe – e lidhur me depresionin tek të rinjtë, problemet e sjelljes dhe mungesën e gjumit. Neuroshkencëtarja e njohur Susan Greenfield e krahasoi ndikimin e saj negativ me fazat e hershme të ndryshimeve klimatike: një kërcënim i madh që njerëzit nuk po e marrin seriozisht. Por a është me të vërtetë aq e keqe sa thuhet?
Shkenca përballë frikës
Një grup shkencëtarësh britanikë thonë se nuk ka prova të mjaftueshme shkencore për të konfirmuar dëmet që sjell koha para ekranit. Profesori Pete Etchells nga Universiteti Bath Spa, ka analizuar qindra studime dhe në librin e tij Unlocked: The Real Science of Screen Time, shprehet se shumë prej tyre janë të paqëndrueshme dhe të ndërtuara mbi interpretime të gabuara.
Ai thekson se shumica e të dhënave vijnë nga vetë-raportime (ku fëmijët thonë vetë sa kohë kalojnë në ekran), gjë që sjell pasaktësi. Për më tepër, korrelacioni nuk nënkupton shkak. Për shembull, shitjet e akullores dhe rastet e kancerit të lëkurës rriten gjatë verës – por kjo nuk do të thotë se akullorja shkakton kancer.
Një studim i vitit 2021 nga Shoqata Amerikane e Psikologjisë që analizoi 33 studime ndër vite, arriti në përfundimin se përdorimi i ekraneve kishte rol minimal në shqetësimet mendore tek të rinjtë. Një rishikim i vitit 2024 që analizoi efektet e dritës blu të ekranit në gjumë, nuk gjeti prova të qarta që ajo e prish gjumin.
Nuk është vetëm ekrani që ndikon
Shkencëtarët theksojnë se nuk është vetëm sasia e kohës që ndikon, por cilësia e kohës përpara ekranit. A po shikon përmbajtje të dobishme apo “doomscrolling”? A është vetëm apo po ndërvepron me miqtë?
Një studim që analizoi 11,500 skanime të trurit të fëmijëve 9–12 vjeç nuk gjeti prova që koha para ekranit dëmton mirëqenien mendore apo aftësitë njohëse – edhe në rastet me përdorim të lartë.
Prof. Etchells thotë: “Nëse ekranet do të dëmtonin trurin, do ta shihnim këtë në të dhëna kaq të mëdha. Por nuk e shohim.”
Prof. Chris Chambers nga Universiteti i Cardiff-it shton: “Po të ishte e tillë, do ta kishim kuptuar me kohë. Po të ishim kaq të brishtë, do të ishim zhdukur si specie.”
A është rreziku real?
As Etchells, as kolegët e tij nuk mohojnë rreziqet reale si përdhunimi online apo ekspozimi ndaj përmbajtjeve të rrezikshme. Por ata janë kundër qasjes së rreptë që mund ta bëjë ekranin edhe më të dëshirueshëm për fëmijët.
Ndërkohë, grupi britanik Smartphone Free Childhood ka mbledhur mbi 150,000 nënshkrime për ndalimin e telefonave inteligjentë për fëmijët nën 14 vjeç.
Profesorja Jean Twenge, e cila ka studiuar rritjen e depresionit te adoleshentët në SHBA, thotë se smartfonët ishin faktori i përbashkët i vetëm. Ajo këshillon që fëmijët të qëndrojnë larg tyre deri në moshën 16 vjeç.
Një studim danez i vitit 2024 tregoi se kufizimi i përdorimit të ekraneve për vetëm 3 orë në javë përmirësoi ndjeshëm gjendjen emocionale dhe sjelljen sociale të fëmijëve. Edhe një studim britanik zbuloi se vajzat që përdornin më shumë rrjete sociale raportonin nivele më të larta të depresionit.
Twenge thotë: “Kur kombinon kohën e gjatë para ekranit, mungesën e gjumit dhe izolimin social, ke një formulë shumë të keqe për shëndetin mendor.”
Prindër në mes të pasigurisë
Prof. Etchells thotë se çdo gjë ndryshon trurin, sepse kështu funksionon të mësuarit. Por ai e kupton ankthin e prindërve, sidomos kur nuk ka udhëzime të qarta.
Pediatria Jenny Radesky e Universitetit të Michigan-it thotë se diskutimi rreth ekranit shpesh ushqen ndjenjën e fajit tek prindërit, më shumë sesa ndihmon me fakte të qarta.
Këshillat zyrtare janë të paqarta. Akademia Amerikane e Pediatrisë dhe Kolegji Mbretëror Britanik nuk japin kufizime të sakta. OBSH rekomandon zero kohë ekran për fëmijët nën 1 vjeç, dhe maksimumi 1 orë në ditë për moshat 1–4 vjeç, për të nxitur aktivitetin fizik.
Por mungesa e konsensusit shkencor po krijon një hendek: disa fëmijë po rriten të aftë teknologjikisht, ndërsa të tjerë mbeten prapa, duke qenë më të pambrojtur më vonë.
Nëse ekranet janë vërtet të dëmshme, mund të duhen vite që shkenca ta provojë. Por nëse nuk janë, atëherë kemi shpenzuar kohë dhe energji për të kufizuar diçka që mund të kishte qenë edhe e dobishme. Dhe ndërkohë, teknologjia po ndryshon shpejt – me syze inteligjente, komunitete më të vogla sociale dhe AI që ndihmon me detyrat apo terapinë./BBC
Dilema për prindërit mbetet: t’i mbrojnë fëmijët apo t’i përgatisin për një botë digjitale që nuk ndalet dot më?
