Nga Neli Demi
Kam shkruar edhe para ca javësh (6 Tetor 2025) afërsisht mbi këtë gjë. Por vendosa të fokusohem akoma më shumë në një fenomen bashkëshoqërues në mënyrë shqetësuese i kohëve që po jetojmë. KONSPIRACIONI. Vendosa të shkruaj përsëri pasi dëgjova një intervistë me një koleg timin, brilant në specialitetin e tij por …..
Jetojmë në epokën e dyshimit. Jetojmë në një kohë ku informacioni është i pakufizuar, por besimi është në krizë. Në vend të një bote më të ndriçuar nga dija, kemi një univers të tejmbushur me zëra, ku çdo e vërtetë ka një kundër-të-vërtetë, dhe çdo fakt një kundër-fakt. Kjo është epoka ku shkenca nuk mohohet më nga injoranca, por shpesh nga ata që pretendojnë se po e mbrojnë atë nga vetja.
Në këtë mjegull “të vërtetash”, figura e “njeriut që e di të vërtetën e fshehur” fiton një magnetizëm të ri. Komploti bëhet struktura mitike përmes së cilës njeriu modern përpiqet të rimarrë ndjenjën e kuptimit në një univers të shpërbërë.
Shkenca ka lindur si një përpjekje për të vëndosur rregull në kaos. Por kur vetë ajo përballet me pasiguri si psh. gjatë pandemisë, krizave mjedisore apo kapërcimeve gjigande teknologjike, njerëzit e shkencës përballen me një lloj pasigurie ekzistenciale: çfarë ndodh kur mjeti që e bën të ndihet i fuqishëm nuk ofron më siguri?
Në vend të një përulësie epistemike, fillon dhe lind një reagim i kundërt: kërkimi për “rendin e fshehtë” që ndodhet pas gjithë kontradiktave. Kështu lind rrëshqitja e rrezikshme nga mendimi kritik në mendimin komplotist, një transformim i padukshëm, që nuk ndodh nga mungesa e inteligjencës, por nga nevoja për ta ruajtur kontrollin mbi kuptimin.
Skepticizmi është një prej virtyteve themelore të mendimit shkencor. Por në momentin kur dyshimi nuk shërben më për të ndërtuar dijen, por për të minuar vetë mundësinë e së vërtetës, ai kthehet në një formë paranoje.
Në këtë pikë, “pyetja”, që është ushqimi tradicional i përparimit të shkencës, nuk kërkon më përgjigje por konfirmim të frikës. Dhe frika më e madhe nuk është se bota është e pakuptueshme, por se dikush tjetër po e kontrollon në fshehtësi. Kështu lind konspiracioni: një mit modern që zëvendëson Zotin me “sistemin”, dhe mëkatin me “manipulimin global”.
Lëvizjet populiste, forumet digjitale dhe rrjetet sociale kanë krijuar bashkësi emocionale të bazuara në dyshim dhe kundërshti. Për fat të keq, sipas mendimit tim, kemi arritur në një stad ku kërkohet besim në vend të argumentit dhe përkatësi në vend të provave.
Në këtë kontekst, konspiracioni nuk është më një devijim individual, por po kthehet gjithnjë e më shumë në një formë të re të identitetit kolektiv. Ai u ofron njerëzve diçka që bota moderne ua ka rrëmbyer: një ndjenjë përkatësie, një armik të qartë dhe një kauzë që i ngre mbi “turmën e manipuluar”.
Në planin psikologjik, konspiracioni është një strukturë mbrojtëse kundër ankthit ekzistencial. Në vend që të përballet me pasigurinë e jetës, individi e projekton atë në një “forcë të jashtme”.
Në termat e psikës, ky është moment i ndarjes midis vetes grandioze dhe vetes së frikësuar: “Unë jam ai që sheh më larg” dhe “Bota më ndëshkon pse e shoh”. Dy pole që ushqejnë njëri-tjetrin: narcisizmi dhe viktimizimi.
Në këtë dualitet, konspiracioni nuk është thjesht një besim por është një strukturë narcizistike e shpëtimit, ku egoja rikrijon botën për të mos u përballur me boshllëkun e brendshëm.
Në fund, nuk kemi më të bëjmë me një betejë mes dijes dhe injorancës, por me një nostalgji ndaj së vërtetës “së sigurtë”. Njerëzit nuk e mohojnë shkencën sepse nuk e kuptojnë, por sepse nuk e durojnë më pasigurinë që ajo kërkon.
Në vend të kërkimit të hapur, kërkojmë përfundimin e rehatshëm. Në vend të mendimit, kërkojmë komunitetin e bindjes. Dhe kështu, arsyeja humbet busullën, jo sepse shkatërrohet, por sepse bëhet shërbëtore e frikës.
Në fund të fundit, mendoj që çdo njeri që kërkon një komplot kërkon të gjejë kuptimin e vet në një botë që e ka humbur atë. Por, siç do të mund të thonin Jung apo Frankl, njeriu nuk çmendet nga e vërteta por nga mungesa e saj.
