Në mbrëmjen e 27 janarit të vitit 632, në Medinë, Profeti Muhamed u ngrit për të falur Salat al-Kusuf, namazin e posaçëm që kryhet gjatë eklipsit diellor. Atë ditë kishte ndërruar jetë djali i tij i mitur, Ibrahimi, dhe disa nisën të pëshpërisnin se Dielli ishte errësuar për shkak të kësaj humbjeje.
Por Profeti e refuzoi menjëherë bestytninë. Dielli dhe Hëna, mësoi ai, nuk errësohen për lindjen apo vdekjen e askujt. Ato janë shenja të krijimit hyjnor dhe njeriu duhet t’u përgjigjet me lutje, përulësi dhe vetëdije, jo me frikë dhe fantazi.
Gati katërmbëdhjetë shekuj më vonë, një tjetër eklips diellor rikthen vëmendjen te marrëdhënia mes besimit, shkencës dhe qiellit. Më 12 gusht, Spanja pritet të përjetojë eklipsin e parë total të dukshëm nga Gadishulli Iberik pas më shumë se një shekulli. Në Toledo, qytetin e lashtë të Andaluzisë, Hëna do të mbulojë rreth 99.3 për qind të Diellit, duke lënë mbi qytet vetëm një hark të hollë drite.
Por Toledo nuk është thjesht një pikë në hartën e eklipsit. Është një nga qytetet ku, në shekullin XI, astronomi mysliman Al-Zarqali studioi lëvizjet e Diellit, Hënës dhe planetëve, duke lënë pas një trashëgimi që do të udhëtonte nga arabishtja në latinisht, nga Andaluzia në Europë, deri te Koperniku.
Në kohën e Al-Zarqalit, Toledo ishte pjesë e një emirati mysliman, i krijuar pas shpërbërjes së shtetit të fuqishëm andaluzian. Qyteti, i njohur nga romakët si Toletum dhe në arabisht si Tulaytula, ishte një qendër e rëndësishme kulturore dhe shkencore. Atje vepronte një grup astronomësh që kryenin vëzhgime afatgjata të qiellit.
Sipas studiueses Emilia Calvo Labarta, nga Universiteti i Barcelonës, nuk ishte vetëm Al-Zarqali, por një rreth i tërë dijetarësh që punonin në Toledo. Ata lanë traktate, doracakë astronomikë dhe tabela llogaritëse, edhe pse sot nuk dihet me saktësi se si i kryenin vëzhgimet e tyre.
Al-Zarqali, megjithatë, u bë figura më e njohur e këtij rrethi. Ai ishte mjeshtër i ndërtimit të instrumenteve dhe arriti të bashkonte metalpunimin, gjeometrinë dhe matjen qiellore në një praktikë të vetme shkencore. Burimet i atribuojnë atij 25 vite vëzhgime të Diellit dhe 37 vite të Hënës. Kjo vazhdimësi e lejoi të korrigjonte disa prej vlerave të trashëguara nga Ptolemeu dhe të krijonte baza më të sakta për astronominë e mëvonshme europiane.
Një nga risitë më të rëndësishme të tij ishte pllaka universale e astrolabit, e njohur si al-safiha al-zarqaliyya. Ndryshe nga astrolabët e zakonshëm, që kërkonin pllaka të ndryshme për gjerësi të ndryshme gjeografike, instrumenti i Al-Zarqalit mund të përdorej në shumë vende. Ishte, në një kuptim, një “qiell portativ”.
Punimet e tij u përkthyen më vonë në latinisht, kastilianisht dhe hebraisht. Përmes këtyre përkthimeve, emri i tij ndryshoi: Al-Zarqali u bë Azarquiel në spanjisht dhe Arzachel në latinisht. Kështu e përmend edhe Koperniku në veprën e tij madhore “De revolutionibus orbium coelestium”, ku shqyrton matjet dhe modelet e astronomëve të mëparshëm.
Koperniku nuk mori nga Toledo një univers heliocentrik të gatshëm. Por ai trashëgoi tabela, parametra dhe metoda matematikore që mund të riorganizoheshin brenda një modeli të ri të kozmosit. Në këtë kuptim, Al-Zarqali ishte një nga gurët e fshehur në themelin e revolucionit shkencor europian.
Historia e tij tregon edhe diçka tjetër: si përkthimi shpëton dijen, por ndonjëherë fsheh autorët. Europa ruajti llogaritjet, instrumentet dhe tabelat, ndërsa emrat myslimanë që i krijuan ato shpesh u zbehën pas formave të latinizuara.
Megjithatë, gjurmët nuk u zhdukën. Kopje arabe të traktateve të Al-Zarqalit ruhen ende në Stamboll, ndërsa dëshmi në latinisht, hebraisht dhe kastilianisht gjenden në koleksione të ndryshme europiane. Një instrument i shekullit XII, i ndërtuar sipas modelit të tij, ruhet në Barcelonë. Në Muzeun e Historisë së Shkencës dhe Teknologjisë në Islam në Stamboll, një kopje e tij mund të shihet sërish në formë tredimensionale.
Prandaj, eklipsi i 12 gushtit nuk është vetëm një spektakël qiellor. Është edhe një kujtesë historike. Nga Medina e vitit 632, ku Profeti e ndau fenë nga bestytnia, te Toledo e shekullit XI, ku astronomët myslimanë matën qiellin me durim dhe saktësi, eklipsi shfaqet si një çast ku njeriu ndalet përballë madhështisë së universit.
Kur Toledo të zhytet pothuajse në errësirë dhe mbi qytet të mbetet vetëm një teh i hollë drite, ajo pamje do të ngjajë me vetë historinë e Al-Zarqalit: një dritë e mbijetuar mes pushtimeve, përkthimeve, harresës dhe rikthimit të vonuar të meritës.
