Për dekada me radhë, librat konsideroheshin mënyra më e sigurt për të ruajtur dijen njerëzore. Sot, paradoksalisht, janë pikërisht librat ata që po zhduken për të ushqyer inteligjencën artificiale.
Një seri raportimesh të The Washington Post, The Guardian dhe mediave të tjera prestigjioze kanë zbuluar një praktikë që deri pak muaj më parë zhvillohej larg syrit të publikut: kompani të mëdha të inteligjencës artificiale po blejnë në masë libra fizikë, i skanojnë faqe më faqe dhe më pas i shkatërrojnë.
“Projekti Panama”
Rasti më i dokumentuar është ai i kompanisë amerikane Anthropic, zhvilluese e chatbot-it Claude.
Dokumente të brendshme të publikuara gjatë një procesi gjyqësor zbuluan ekzistencën e një projekti sekret me emrin “Project Panama”, që kishte një objektiv ambicioz: të krijonte bibliotekën më të madhe të mundshme për trajnimin e modeleve të inteligjencës artificiale.
Në dokumente thuhej qartë se kompania “nuk dëshironte që publiku ta dinte” se po punonte për skanimin masiv të librave. Brenda pak më shumë se një viti u shpenzuan dhjetëra milionë dollarë për blerjen e miliona librave të përdorur. Më pas, me makineri industriale, u pritej kurrizi, faqet kalonin në skanerë me shpejtësi të lartë dhe kopjet fizike dërgoheshin për riciklim.
Pse po blehen libra kur interneti është plot me informacion?
Përgjigjja është cilësia.
Interneti i sotëm është i mbushur me përmbajtje të krijuar nga vetë inteligjenca artificiale, shpesh me gabime, përsëritje dhe cilësi të dobët. Për kompanitë që zhvillojnë modele të reja, kjo përbën një problem serioz: nëse AI trajnohet me tekst të prodhuar nga AI, cilësia e saj mund të bjerë.
Prandaj librat janë bërë burimi më i çmuar i të dhënave. Ata përmbajnë tekst të redaktuar nga njerëz, të strukturuar dhe me cilësi shumë më të lartë sesa pjesa më e madhe e internetit. Madje, dokumentet gjyqësore tregojnë se drejtuesit e Anthropic besonin se librat do ta ndihmonin modelin të “mësonte të shkruante mirë”, në vend që të imitonte gjuhën e dobët të internetit.
Alarmi i librashitësve
Fenomeni nuk ka kaluar pa u vënë re.
Në Australi, Holandë dhe vende të tjera, librashitësit kanë raportuar kërkesa të pazakonta për mijëra libra njëherësh, shpesh botime të rralla ose jashtë qarkullimit. Disa prej tyre dyshojnë se pas këtyre blerjeve fshihen ndërmjetës që furnizojnë kompanitë e inteligjencës artificiale.
Për shumë koleksionistë dhe ekspertë të librave të rrallë, problemi nuk është vetëm skanimi, por zhdukja e kopjeve fizike.
“Një libër është më shumë sesa teksti që përmban”, shprehen specialistët e cituar nga The Guardian, duke theksuar se çdo botim mbart edhe vlerë historike, kulturore dhe materiale.
A është e ligjshme?
Kjo është pika më e debatueshme.
Në Shtetet e Bashkuara, një gjykatë federale arriti në përfundimin se skanimi i librave të blerë ligjërisht për trajnimin e AI mund të konsiderohet “fair use” (përdorim i drejtë), sepse krijon një përdorim transformues të veprës. Megjithatë, kjo nuk i shpëtoi kompanitë nga proceset gjyqësore për përdorimin e kopjeve pirate.
Anthropic pranoi të paguante 1.5 miliardë dollarë për të mbyllur një proces të madh gjyqësor me autorë dhe botues lidhur me përdorimin e librave të piratuar, ndërsa gjykata bëri dallim mes materialeve të blera ligjërisht dhe atyre të siguruara në mënyrë të paligjshme.
Ndërkohë, edhe Meta përballet me padi nga botues të mëdhenj, të cilët pretendojnë se kompania ka përdorur miliona libra pa autorizim për të trajnuar modelet e saj të AI.
Një debat që sapo ka nisur
Për herë të parë në histori, librat nuk po blihen për t’u lexuar, por për t’u copëtuar.
Për kompanitë e inteligjencës artificiale, ato janë lëndë e parë për të ndërtuar modele gjithnjë e më të zgjuara.
Për autorët, botuesit dhe librashitësit, kjo ngre pyetje shumë më të mëdha se teknologjia: çfarë ndodh kur trashëgimia kulturore e njerëzimit trajtohet si një material i konsumueshëm?
Debati nuk ka të bëjë vetëm me të drejtat e autorit apo me zhvillimin e inteligjencës artificiale. Ai prek vetë mënyrën se si njerëzimi do ta ruajë dijen në epokën dixhitale: si libra që mund të preken e të trashëgohen, apo si miliarda rreshta kodi të ruajtur në serverët e disa kompanive private.
