Ka dokumente që nuk kanë nevojë për shumë koment. Mjafton t’i lexosh fjalët dhe e kupton menjëherë se çfarë ishte në të vërtetë regjimi komunist shqiptar: jo vetëm diktaturë kundër qytetarëve të vet, por edhe një makineri e ftohtë antikombëtare, që shqiptarët e Kosovës i priti jo si vëllezër, por si armiq.
Një prej këtyre dokumenteve është letra që Nazmi Mehmet Berisha, shqiptar nga Kosova, i dërgonte Mehmet Shehut nga Burgu i Burrelit. Një letër e shkruar nga qelia, me gjuhën e një njeriu që nuk kishte më asnjë iluzion për shtetin ku kishte ardhur të gjente shpëtim. Përballë tij nuk ishte “atdheu mëmë”, por një regjim që e kishte futur në burg, e kishte lënë të pambrojtur dhe, sipas dëshmisë së tij, po ia rrezikonte jetën edhe brenda qelisë. Në mes të kësaj letre, ai shkruante një nga fjalitë më tronditëse që mund të gjenden në arkivat e komunizmit shqiptar: “Unë nuk e kuptoj se çfarë përbindëshash jeni që nuk ngopeni me gjakun e kosovarëve?”
Kjo fjali nuk është retorikë. Është aktakuzë.
Nazmi Berisha kishte ardhur në Shqipëri në vitin 1960, duke ikur nga përndjekja serbe. Si shumë shqiptarë të Kosovës, ai besoi se në anën tjetër të kufirit do të gjente shtetin shqiptar, strehën kombëtare, vendin ku fjala “vëlla” nuk ishte propagandë. Por Shqipëria e Enver Hoxhës nuk ishte atdhe për ta. Ishte një burg tjetër, shpesh edhe më mizor, sepse i godiste me emrin e kombit që pretendonte se përfaqësonte.
Nazmiu u dënua dy herë nga regjimi komunist. Vuajti gjithsej 15 vjet, 1 muaj e 10 ditë burg. Kaloi në Burrel, Rubik, Ballsh dhe në të ashtuquajturën “qendër të emigrantëve jugosllavë” në Çermë. Në 20 vitet që qëndroi në Shqipëri, siç dëshmon edhe vetë historia e tij, nuk jetoi asnjë ditë lirie. Erdhi për të shpëtuar nga dhuna e një regjimi të huaj dhe ra në duart e një regjimi që fliste shqip, por sillej si pushtues ndaj shqiptarëve të Kosovës.
Në letrën drejtuar Mehmet Shehut, Nazmi Berisha nuk flet si njeri që pret mëshirë nga regjimi. Ai shkruan si dikush që e di se shteti që kishte ëndërruar si strehë kombëtare i është kthyer në kërcënim për jetën. Nga Burgu i Burrelit, ai denoncon dhunën, rrezikun fizik dhe braktisjen e qëllimshme nga komanda e burgut. Nuk kërkon privilegj. Nuk kërkon trajtim të veçantë. Ai vendos përballë kryeministrit të Shqipërisë një pyetje që sot lexohet si aktakuzë morale ndaj gjithë regjimit: “Unë nuk e kuptoj se çfarë përbindëshash jeni që nuk ngopeni me gjakun e kosovarëve?”
Letra tregon një realitet të zi të burgjeve komuniste: të burgosurit politikë liheshin në mëshirë të dhunës së të dënuarve ordinerë, ndërsa komanda shfaqej vetëm kur duhej të regjistronte pasojën, jo për të ndalur shkakun. Shteti mund të mos vriste gjithmonë me vendim gjykate, por dinte të vriste me heshtje, me braktisje, me sëmundje, me urinë, me frikë dhe me dorën e të tjerëve.
“Mos ua kaloni kufijtë e njerëzimit e të bëni atë që s’ka bërë asnjë komb tjetër”, shkruante ai. Dhe më tej pyeste nëse ishte “ligj i prerë për të gjithë ata kosovarë që kanë ardhur këtu” që t’u përgatitej vdekja misterioze. Këto janë fjalë që rrëzojnë një gënjeshtër të madhe historike: atë se regjimi i Enver Hoxhës ishte mbrojtës i çështjes kombëtare. Jo. Për shqiptarët e Kosovës që erdhën në Shqipëri, ky regjim shpesh ishte hetues, roje, gjykatës dhe xhelat.
Nazmi Berisha nuk ishte rast i vetëm. Ai ishte një nga shumë shqiptarët e Kosovës që kaluan kufirin me shpresën e shpëtimit dhe përfunduan në dosjet e Sigurimit si të dyshimtë, si agjentë të mundshëm, si armiq. Në logjikën paranojake të diktaturës, edhe shqiptari që vinte nga Kosova nuk ishte vëlla, por rrezik. Ishte njeri që duhej survejuar, izoluar, thyer. Kjo është një nga tradhtitë më të mëdha morale të komunizmit shqiptar: përdori Kosovën si flamur propagande, ndërsa kosovarët realë i trajtoi si material burgu.
Pas rënies së komunizmit, Nazmi Berisha la edhe librin “20 vjet në burgjet e Enver Hoxhës”, ku dëshmoi dramën e shqiptarëve të Kosovës që erdhën në Shqipëri dhe gjetën një ferr tjetër. Ai shkruante për jetën e tij të shkatërruar: “Për mua jeta e kishte humbur kuptimin, pa grua, pa fëmijë, pa shtëpi, pa pozitë shoqërore, pa stabilitet emocional, pa intimitet të theksuar, pa pasuri, pa afrimitet personal, pa shumëshka që jetën e bën jetë”.
Kjo është fatura njerëzore e diktaturës. Jo statistika të thata. Jo fjali muzeale. Por jetë të thyera, burra të plakur në burgje, familje të pamundura, dashuri të parealizuara, dinjitet i shtypur.
Më 8 nëntor 2022, Nazmi Mehmet Berisha ndërroi jetë në Sarpsborg të Norvegjisë, në moshën 84-vjeçare. Vdiq larg Shqipërisë që e kishte burgosur dhe larg Kosovës prej së cilës ishte larguar për të shpëtuar. Por letra e tij nga Burreli mbetet. Dhe ajo letër është më e fortë se çdo dekoratë, më e rëndë se çdo fjalim për “lavdinë” e regjimit, më e vërtetë se çdo nostalgji e neveritshme për diktaturën.
Sepse aty nuk flet propaganda. Flet njeriu i mbyllur në qeli, që e ka parë shtetin pa maskë. Flet shqiptari i Kosovës që iu drejtua kryeministrit të Shqipërisë dhe i tha, në thelb: ju nuk na shpëtuat, ju na vratë për së gjalli.
Dhe kjo është arsyeja pse komunizmi nuk mund të kujtohet me romantizëm. Nuk mund të relativizohet me fjali të tipit “kishte edhe të mira”. Një regjim që burgosi shqiptarët e vet dhe torturoi shqiptarët e Kosovës nuk ka “edhe të mira”. Ka vetëm viktima, dosje, burgje dhe gënjeshtra që ende presin të thuhen deri në fund.
Letra e Nazmi Berishës nuk është thjesht një dokument arkivor. Është një klithmë kundër një regjimi që nuk u mjaftua me vrasjen e lirisë, por kërkoi të vriste edhe besimin e shqiptarëve te Shqipëria.
