VNA sjell këtë herë një episod domethënës nga fundi i regjimit komunist, përmes penës së një prej figurave më me ndikim të shtypit perëndimor të shekullit XX.
Më 23 qershor 1990, Shqipërinë e vizitoi gazetari dhe editori i njohur amerikan Cyrus Leo Sulzberger, një nga figurat më me ndikim të shtypit perëndimor të shekullit XX. Ai ishte pjesë e familjes Sulzberger, pronare historike e New York Times, dhe njëkohësisht editor dhe kolumnist i International Herald Tribune. Sulzberger nuk ishte thjesht reporter, por pjesë e elitës mediatike që ndikonte drejtpërdrejt në formësimin e perceptimit amerikan mbi botën komuniste. Por ai ishte edhe një ndërmjetës i heshtur mes elitave politike të Europës Lindore dhe qarqeve vendimmarrëse amerikane.
VNA sjell kontekstin e kësaj vizite në një moment kritik për Shqipërinë dhe Europën Lindore.
Vizita e tij në Shqipëri më 1990 kishte një domethënie të veçantë. Ai ishte kthyer në një vend që e kishte vizituar për herë të parë më 1938, dhe tashmë pas rënies së Murit të Berlinit, në një moment kur regjimet komuniste të Europës Lindore po shembeshin njëri pas tjetrit. Qëllimi i vizitës ishte intervista me Ramiz Alian, njeriun për të kuptuar nëse Alia do të përfaqësonte vazhdimësinë e sistemit politik shqiptar në një Europë që po ndryshonte me shpejtësi dramatike.
VNA sjell edhe rolin e veçantë që Sulzberger kishte në diplomacinë e heshtur amerikane.
Sulzberger, i njohur për intervistat e tij me udhëheqës si Hrushovi, Tito apo Çaushesku, etj., kishte ndërtuar prej dekadash një profil unik si editorialist i NYT dhe erdhi në Shqipëri në një moment kyç, kur presioni amerikan për të hapur vendin ishte i fortë. Sulzberger e zhvilloi intervistën me Ramiz Alian, jo thjesht për të informuar publikun amerikan, por edhe për të testuar kufijtë politikë të Alias. Shpesh, përmes shkrimeve të tij, ai përcillte sinjale që lexoheshin edhe nga Shtëpia e Bardhë.
VNA sjell momentin kur kjo intervistë u kthye në një provë politike për udhëheqjen shqiptare.
Pas ndryshimeve të thella në Europën Lindore, pas pushkatimit të Çausheskut dhe pas vizitave të kongresmenëve amerikanë në Shqipëri, intervista me Ramiz Alinë u shndërrua në një lloj testi politik. Përshtypjet nga kjo bisedë Sulzberger i botoi në International Herald Tribune më 29 qershor 1990.
VNA sjell atë që dokumentet dhe shkrimet zbulojnë sot për qëndrimin real të Ramiz Alisë.
Si nga artikulli i tij, ashtu edhe nga protokolli zyrtar i takimit, i ruajtur sot në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë, del qartë se Ramiz Alia ende hezitonte ndryshimin e regjimit. Ai foli për reforma, por pa u shkëputur nga logjika e kontrollit; për liberalizim, por pa pranuar pluralizmin si parim; për të drejtat e njeriut, por ende brenda kufijve të një sistemi që i kishte mohuar ato për dekada.
VNA sjell edhe justifikimet ideologjike të përdorura nga Alia në këtë bisedë.
Në bisedën me Sulzbergerin, Alia këmbëngulte se Shqipëria kishte ndjekur një rrugë të veçantë gjatë Luftës së Ftohtë, të ndryshme nga ajo e vendeve të tjera të Europës Lindore, si justifikim për vonesën dhe hezitimin ndaj reformave të thella. Edhe kur u prek çështja e lirive fetare dhe e hapjes së institucioneve fetare, Alia qartazi u step, duke u justifikuar se feja në Shqipëri nuk kishte luajtur historikisht një rol të ngjashëm me atë që kishte pasur në vende si Greqia apo Polonia, dhe se, ndonëse individët ishin të lirë të besonin, ata kishin vendosur që Shqipëria të mbetej pa institucione fetare.
VNA sjell mënyrën se si historia u përdor për të shmangur ndryshimin.
Në këtë kontekst, Ramiz Alia iu referua motos së njohur “feja e shqiptarit është shqiptaria”, duke e përdorur atë si argument historik dhe politik me figurën e Fan Nolit, duke nënvizuar se populli shqiptar, ndonëse në shumicë mysliman, kishte zgjedhur si kryeministër një prift ortodoks. Kësisoj, Alia u spërdrodh me stërzgjatje historike, duke shmangur hapjen reale të Shqipërisë, teksa vendet e tjera të Europës Lindore kishin rrëzuar regjimet komuniste.
