Në klimën represive të krijuar pas Plenumit IV të PPSH (qershor 1973), kur Enver Hoxha dhe Partia e Punës shpallën luftë të hapur ndaj “liberalizmit” në kulturë dhe kërkoi nënshtrim të plotë të artit ndaj vijës ideologjike, Ministri i Arsimit dhe Kulturës, Thoma Deliana, hartoi një shkresë zyrtare që ndalonte dhe pezullonte dy vepra artistike: filmin dokumentar “Në shtigjet e revolucionit tekniko-shkencor”, prodhim i Kinostudios “Shqipëria e Re”, dhe romanin “Një emër në katër rrugë” të Petro Markos, botuar nga Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”.
Të dyja veprat u akuzuan për devijime ideologjike, për deformim të realitetit socialist, mungesë force revolucionare, përshkrime erotike dhe trajtim të papërshtatshëm të figurës së gruas dhe të udhëheqësit Enver Hoxha, dhe u bënë objekt i një serie ndëshkimesh mes kineastësh dhe artistësh. Regjisori Mithat Fagu u dërgua për riedukim në prodhim jashtë Tiranës dhe iu referua organeve për ndjekje penale; ish-nëndrejtori artistik Piro Milkani u kritikua, u pushua si drejtor artistik për aprovim skenarësh ideologjikisht të gabuar dhe mungesë përgjegjësie gjatë realizimit; ndërsa Petro Markos iu kërkua kthimi i pagesës për romanin e ndaluar.
Në të njëjtën kohë, drejtues të Kinostudios dhe të shtëpisë botuese morën masa disiplinore, si shkarkime, vërejtje dhe paralajmërime. Ky dokument arkivor është një dëshmi konkrete e mënyrës se si udhëzimet politike të Plenumit IV u zbatuan në praktikë me rigorozitet dhe dhunë administrative, duke shndërruar artin në objekt kontrolli ideologjik dhe artistët në shënjestra të përhershme të Partisë.
Teksti:
I N F O R M A C I O N
MBI FILMIN DOKUMENTAR “NË SHTIGJET E REVOLUCIONIT TEKNIKO-SHKENCOR” DHE ROMANIN E PETRO MARKOS “NJË EMËR NË KATËR RRUGË”
Kohët e fundit janë pregatitur dy vepra me gabime ideore (filmi dokumentar “Në shtigjet e revolucionit tekniko-shkencor” nga Kinostudio “Shqipëria e re” dhe romani “Një emër në katër rrugë” nga Shtëpia botuese “Naim Frashëri”), të cilët janë pezulluar dhe nuk kanë dalë në qarkullim.
Filmi deformon realitetin tonë socialist e diskrediton revolucionin tekniko-shkencor që zhvillohet në vendin tonë.
Romani, i cili përshkohet nga shthurja e degjenerimi moral, nga përshkrime e skena erotike, nuk e pasqyron me vërtetësi e me forcën e duhur regjimin e Zogut, kurse femrën shqiptare dhe figurën e shokut Enver nuk i paraqet drejt.
Për këto dy vepra me gabime ideore organizatat bazë të partisë të të dy institucioneve kanë bërë analizat përkatëse dhe kanë nxjerrë përgjegjësitë në rrugë partie e pushteti.
a) Për Kinostudion “Shqipëria e re”
Në mbledhjen e organizatës bazë të Kinostudios, ku merrnin pjesë shokët Foto Çami e Dashnor Mamaqi, iu bë një analizë e thellë kritike filmit dhe sistemit të punës të këtij institucioni.
Drejtori i Kinostudios, Vangjush Zallëmi, i cili është njohur me materialet e filmit më 31 gusht të këtij viti, i ka bërë autorëve vërejtje të rëndësishme. Por, duke mos qenë konsekuent e i prerë deri në fund, nën presionin e autorëve, lejoi të vazhdohet puna për montimin e mëtejshëm të filmit dhe të shfaqej në kolektiv për diskutim.
Ish nëndrejtori artistik, Piro Milkani, ka aprovuar skenarin e gabuar ideologjikisht “Shokët grindavecë” dhe nuk ka ndjekur punën në proces, gjatë të cilit janë bërë gabime edhe më të rënda. Redaksia, në shqyrtimin, diskutimin dhe aprovimin e këtij filmi, ka bërë një punë të cekët e me të meta të theksuara.
Organizata bazë e partisë ka marrë këto masa:
1. Drejtorit të Kinostudios, Vangjush Zallëmit, t’i jepet vërejtje në kartën e regjistrimit;
2. Nëndrejtorit artistik, Piro Milkani, për dobësi të tjera të këtij karakteri para disa kohësh u pushua nga kjo detyrë;
3. Regjisori Mithat Fagu të largohet nga Kinostudio dhe të dërgohet për riedukim në prodhim jashtë Tiranës;
4. Redaktorit të filmit, Muharrem Skënderit, t’i jepet vërejtje me paralajmërim;
5. Shefi i redaksisë së skenarëve, Peçi Dado, të shkarkohet nga detyra;
6. Kryetarit të degës së prodhimit, Teodor Siliqit dhe sekretarit të organizatës bazë të partisë të degës së prodhimit, Pashko Çomos, t’u jepet vërejtje në kartën e regjistrimit;
7. Të gjithë redaktorëve që morën pjesë në diskutimin e skenarit dhe operatorit të zërit, Lavdí Fortuzi, t’u jepet vërejtje.
Konkluzionet e organizatës bazë të partisë dhe masat që ka marrë ajo iu shtruan kolektivit i cili i aprovoi.
Për këto masa bisedova me shokun Hysni e me shokun Ramiz dhe mendimi i tyre ishte të qëndrojmë në masat që ka marrë organizata bazë e partisë; kurse regjizorin Mitat Fagu do ta vëmë para përgjegjësisë materiale dhe do t’ja japim organeve gjyqësore për ndjekje penale.
b) Për Shtëpinë botuese “Naim Frashëri”
Organizata e partisë, në analizën që i bëri këtij romani, vendosi të shkarkohen nga detyra ish drejtori, Ali Abdihoxha dhe shefi i redaksisë së prozës, Dhurata Xoxe.
Nuk morëm masa për përgjegjësitë materiale ndaj drejtuesve për arsye se vendimi i qeverisë “Mbi përgjegjësinë materiale të personelit drejtues administrativ dhe letraro-artistik” hyn në fuqi më 1 Janar 1974. Autorit të romanit, redaktorit dhe recensentëve do t’u kërkojmë që të kthejnë të hollat që kanë marrë.
Tiranë, më 18.12.1973
MINISTRI:
(Thoma Deliana)
