The death of Ratko Mladić, the Bosnian Serb military commander convicted of genocide and war crimes, has brought into focus unresolved questions about the international networks that supplied and supported the forces under his command during the 1992–1995 Bosnian war.
Mladić died on Thursday while in hospital in The Hague, where he was being held in United Nations custody. His convictions for genocide, crimes against humanity and violations of the laws or customs of war were upheld on appeal, and he was serving a life sentence.
His death brings to an end the life of one of the main perpetrators of the genocide in Bosnia. But it does not close the broader questions about foreign military supplies, state knowledge, and the archives that could help clarify them.
One of the least researched issues remains Israel’s alleged role in supplying or facilitating military aid to Serbian and Bosnian Serb forces during the war. Israeli human rights lawyer Eitay Mack and Israeli genocide scholar Yair Auron have sought the release of official documents on Israeli defense exports to the former Yugoslavia, but Israel’s Supreme Court rejected their request in 2016.
“We gathered evidence based on investigations and testimonies from people who were in Bosnia at the time and concluded that Israel was sending weapons, despite the UN Security Council embargo and the Israeli government’s clear knowledge of the atrocities that were taking place in the war,” Mack told The New Arab.
According to him, the Israeli prime minister at the time, Yitzhak Rabin of the Labor Party, was in coalition with the left, which was pressuring the government to condemn what was happening in Bosnia. However, despite the policy being run by what Mack describes as “the most left-wing government Israel has ever had,” the court upheld the decision not to publish information on defense export licenses and Defense Ministry decisions regarding the former Yugoslavia in the period 1990–1996. The argument was that their publication could harm Israel’s national security or relations with other countries.
This decision has created a major accountability gap. It does not publicly define the extent of potential Israeli exports and does not answer questions about equipment, training, or the brokering of weapons that may have reached Serbian or Bosnian Serb forces, at a time when a UN arms embargo was in effect for all of the former Yugoslavia.
Mack megjithatë e konsideron domethënës faktin që gjykata pranoi ekzistencën e dokumenteve përkatëse dhe vendosi t’i mbante të fshehta. Sipas tij, shqetësimi i deklaruar për marrëdhëniet me jashtë tregon ndjeshmërinë e informacionit të mbajtur të mbyllur.
Mack dhe Auron e paraqitën kërkesën e tyre në bazë të ligjit izraelit për lirinë e informacionit, pas vitesh pretendimesh se pajisje apo ndihmë ushtarake izraelite kishin arritur te forcat serbe të Bosnjës gjatë konfliktit. Embargoja e Këshillit të Sigurimit të OKB-së kishte hyrë formalisht në fuqi në shtator 1991 dhe qëndroi në fuqi deri në fund të vitit 1995.
Në kërkesën e tyre, ata paraqitën dëshmi nga gazetarë dhe punonjës humanitarë që kishin qenë në Bosnje, si dhe raportime publike dhe materiale historike që dokumentonin ndihmën izraelite.
Ndër materialet e cituara ishte edhe një raport i vitit 2002, i porositur nga qeveria holandeze, ku përmendeshin pretendime se armë izraelite ishin furnizuar në këmbim të lejimit nga forcat serbe të Bosnjës që anëtarët e komunitetit hebre të Sarajevës të largoheshin nga qyteti i rrethuar në vitin 1992.
I njëjti raport përmendte edhe hetimin mbi mbetjet e një granate mortaje në aeroportin e Sarajevës në fund të vitit 1994, e cila raportohej se mbante shkronja hebraike, si dhe një raportim televiziv izraelit të vitit 1995 mbi tregtarë privatë izraelitë armësh që furnizonin Ushtrinë Serbe të Bosnjës.
“Pavarësisht mizorive, Izraeli zgjodhi sërish të dërgonte ngarkesa armësh për forcat serbe të Bosnjës, përfshirë municione, predha mortajash, pushkë dhe raketa”, tha Mack.
Kërkesa përmendte gjithashtu ditarët e Mladićit, pjesë të të cilëve u përfshinë në një vendim të Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, në çështjen ndaj ish-shefit të ushtrisë jugosllave Momčilo Perišić.
Sipas materialit të cituar në atë vendim, Mladić kishte shkruar për një ofertë të mundshme izraelite bashkëpunimi kundër “islamit ekstrem”. Ish-ministri i Mbrojtjes i serbëve të Bosnjës, Dušan Kovačević, dëshmoi se ishte kontaktuar nga shërbimi izraelit i inteligjencës, Mossad, rreth marsit 1995, lidhur me trajnim të propozuar në Greqi dhe armë për një grup luftëtarësh.
Në ditarin e tij, sipas vendimit, Mladić shkruante: “Nga Izraeli – ofrojnë luftë të përbashkët kundër islamit ekstrem – ofrojnë trajnimin e njerëzve tanë në Greqi me shpenzimet e tyre. Na ofrojnë armë speciale për 500 burra – snajperë falas – thanë se kishte ardhur në Bihać, nuk e di nëse iu dha Serbisë.”
Mack tha se gjykata e rrëzoi këtë provë me argumentin se nuk dihej nëse propozimi i përmendur në ditar ishte zbatuar realisht.
Për Mack, pyetjet që ngrihen nga dosjet e mbyllura të Izraelit për luftën në Bosnje janë pjesë e një modeli më të gjerë, ku gjykatat dhe institucionet shtetërore izraelite kanë kundërshtuar kontrollin publik mbi eksportet e mbrojtjes drejt qeverive të akuzuara për abuzime të rënda.
Ai përmendi edhe përpjekjen e mëparshme ligjore me Auron për të siguruar dokumente mbi eksportet e dyshuara izraelite të armëve drejt Ruandës gjatë gjenocidit të vitit 1994 kundër tutsëve. Edhe në atë rast, Gjykata e Lartë e Izraelit refuzoi publikimin, me argumentin se interesi publik nuk e tejkalonte dëmin e mundshëm ndaj sigurisë kombëtare dhe marrëdhënieve me jashtë.
“Këtë mund ta shihni edhe në vende të tjera”, tha Mack. “Kam pasur një procedurë lidhur me gjenocidin në Ruandë, ku qeveria ruandeze nuk donte të hapte arkivat e veta dhe Izraeli, duke qenë ende i përfshirë në shtypje dhe mizori, nuk ka interes t’i hapë këto arkiva.”
Sipas tij, kjo tregon një dobësi më të gjerë të mekanizmave ndërkombëtarë të llogaridhënies: hetimet shpesh përqendrohen te autorët e drejtpërdrejtë të krimeve, ndërsa roli i qeverive të huaja, furnizuesve të armëve dhe ndërmjetësve mbetet i pahetuar mjaftueshëm.
“Ky është problem strukturor kur flasim për drejtësinë ndërkombëtare. Duhet të flasim edhe për furnizuesit e armëve dhe aktorët e huaj të përfshirë në konflikt, jo vetëm për ata që janë drejtpërdrejt të përfshirë në krime”, tha ai.
Mack përmendi edhe Çadin si shembull tjetër. Pas rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike mes Izraelit dhe Çadit në vitin 2019, dy vendet njoftuan bashkëpunim edhe në fushën e sigurisë. Më pas, organizata izraelite dhe ndërkombëtare të të drejtave të njeriut ngritën shqetësime për mungesën e transparencës rreth ndihmës së mundshme ushtarake ose të sigurisë për qeverinë autoritare të presidentit Idriss Déby, duke paralajmëruar se një ndihmë e tillë mund të përdorej kundër kundërshtarëve politikë, aktivistëve dhe kritikëve të tjerë.
Për Mack, sekreti i vazhdueshëm mbi Bosnjën nuk mund të trajtohet vetëm si çështje historike. Ai tha se provat e paraqitura në këtë rast tregonin se marrëdhëniet ushtarake të Izraelit nuk ishin ndalur nga zemërimi në rritje ndërkombëtar.
“Pas ndodhjes së gjenocidit, kishte ende prova se ngarkesat vazhduan”, tha ai. “Pra përfundimi ynë ishte se Izraeli bëri biznes si zakonisht gjatë viteve të luftës, si para, ashtu edhe pas masakrës së Srebrenicës, e cila është njohur si gjenocid.”
Mladić u dënua për gjenocid për vrasjet e vitit 1995 në Srebrenicë, ku forcat serbe të Bosnjës vranë më shumë se 8 mijë burra dhe djem boshnjakë, pasi zona e shpallur “e sigurt” nga OKB-ja ra në duart e tyre. Ai u dënua gjithashtu për krime kundër njerëzimit dhe krime lufte, përfshirë terrorin dhe sulmet e paligjshme ndaj civilëve gjatë rrethimit të Sarajevës.
Mack theksoi se dështimi i betejës ligjore nuk e ka mbyllur debatin publik mbi rolin e Izraelit gjatë luftës në Bosnje.
“Pavarësisht se çështja ligjore dështoi, mendoj se e mira është që si në Izrael, ashtu edhe jashtë Izraelit, përfshirja e Izraelit në luftë është bërë më e njohur”, tha ai. “Pra, edhe nëse qeveria izraelite përpiqet të fshehë informacionin në arkiva, ajo nuk mund ta mbajë publikun në heshtje.”
He said his work to challenge Israeli arms exports and security ties to several countries aims to show what he sees as ongoing state practice, not isolated episodes.
“What I try to do is raise as many cases of Israeli involvement around the world as possible, so that the Israeli public can see that we are not talking about unique circumstances or incidents, but about a pattern of behavior of all Israeli governments,” Mack said.
Mack also linked this assessment to the lack of accountability for what he calls Israel's genocide in Gaza.
“There is no accountability for what is happening,” he said. “But I think that is to be expected, given that there is no justice and no accountability for what Israel and the Israeli security forces are doing to the Palestinians. So I think it is logical that we will not see accountability for what Israelis are doing in other countries either.”
