By Arben Podrimja
Belgrade – The idea that the protection of the Deçan Monastery be regulated according to the model of a special status, which Albania offers to the Bektashi community, could open a much broader debate than just the security of one of the most important Serbian holy sites in Kosovo.
These claims, in themselves, are not proof that such a project exists as an official policy of any state. But the fact that it is being talked about, that a document presented as a "non-paper" has appeared, and that in the same context the possibility of creating an autonomous Catholic zone in western Kosovo is also mentioned, raises the question: is a "test tube" being presented to the public for a new reorganization of the sensitive religious and political space?
In a text published by the Sandžake.rs portal, it is stated that a document has been circulating in the regional media space that speaks of a "microstate around the Dečani Monastery" and, in parallel, of an "autonomous Catholic region" in western Kosovo.
This is where caution must be exercised. Because one thing is the existence of a document circulating on the internet, and quite another is proof that a state institution or intelligence service is behind it.
What is behind the idea of a new status for the Deçan Monastery?
According to the content of the controversial document, published on the Gazeta Impakt portal, one of the ideas mentioned is the creation of a special space around the Deçan Monastery, with institutional guarantees and a special political status. The document presents this as a possible instrument for the protection of Serbian Orthodox heritage and as a factor that could change the political balance in Kosovo.
The Dean of the Orthodox Theological Faculty in Foça, Archpriest-stavrophor Darko Gjogo, recalls that the Deçan Monastery already has a special security regime.
– First of all, it is important to understand that the Deçan Monastery and its surroundings are a special security zone under the direct protection of KFOR. That is, they are protected by foreign soldiers, mainly Italians, Croats, and sometimes Bulgarians and Macedonians from the composition of the international forces. How important this is was especially shown on March 17, 2004, when KFOR soldiers physically protected Deçan from Albanian attacks – says Gjogo for "Glas Srpske".
He considers that changing this framework according to the model offered to the Bektashis may have a different political background.
Ideja që ky status të ndryshohet sipas modelit që Shqipëria ua ofron bektashinjve "kundërmon" politikë të Prishtinës. Së pari, vetë analogjia e mbështet idenë e Shqipërisë së Madhe , sepse, ndërsa bektashinjtë janë një komunitet i veçantë fetar dhe nga këndvështrimi i Komunitetit Mysliman,Manastiri i Deçanit nuk është jashtë Eparkisë së Rashkës dhe Prizrenit dhe Kishës Ortodokse Serbe në tërësi – thekson Gjogo.
Kjo është një çështje veçanërisht e ndjeshme, sepse Manastiri i Deçanit nuk është një objekt i zakonshëm fetar. Manastiri është pjesë e kompleksit të UNESCO-s "Monumentet mesjetare në Kosovë", i cili që nga viti 2006 ndodhet edhe në listën e trashëgimisë botërore në rrezik. Manastiri ka qenë i banuar vazhdimisht për gati shtatë shekuj dhe që nga viti 1999 ndodhet nën mbrojtjen e KFOR-it.
Modeli bektashi si precedent?
Në këtë histori, një vend veçanërisht interesant zë projekti për një shtet sovran të Urdhrit Bektashi në Tiranë.
Kryeministri shqiptar Edi Rama në vitin 2024 njoftoi publikisht idenë që selisë së Urdhrit Bektashi në Tiranë t'i jepej një status të ngjashëm me atë të Vatikanit.
Nëse është e mundur të imagjinohet një qendër fetare që brenda një shteti merr një status të veçantë, pothuajse sovran, atëherë natyrshëm shtrohet pyetja nëse dikush mund të përpiqet të zbatojë një koncept të ngjashëm edhe në hapësira të tjera të diskutueshme të Ballkanit.
Pikërisht këtu shfaqet në opinionin rajonal teza për Manastirin e Deçaninit.
Ajo nuk është provuar si një plan zyrtar i Prishtinës. Por është politikisht interesante, sepse një model i tillë mund të paraqitej si kompromis: manastirit t'i jepej status i veçantë, Kishës Ortodokse Serbe garanci të posaçme, ndërsa Kosovës t'i lihej njëkohësisht integriteti formal territorial.
Me fjalë të tjera, në vend të një autonomie klasike territoriale, mund të ofrohej një model i "mikroterritorit fetar".
Megjithatë, dallimi midis komunitetit bektashi dhe Manastirit te Deçanit është thelbësor. Ndërsa te bektashinjtë bëhet fjalë për një status të veçantë fetar dhe institucional, Manastiri i Deçanit është pjesë "organike" e Eparkisë së Rashkë-Prizrenit dhe e Kishës Ortodokse Serbe.
Për këtë arsye, çdo ndryshim i kuadrit ekzistues të mbrojtjes së manastirit shihet jo vetëm si çështje sigurie, por edhe si çështje e ruajtjes së identitetit të tij historik, shpirtëror dhe kishtar.
Pse kjo mund të jetë tërheqëse për Prishtinën?
Nëse një ide e tillë do të vihej ndonjëherë seriozisht në tryezë, vlera e saj politike për Prishtinën mund të qëndronte në faktin se palës serbe do t'i ofrohej një model që në pamje të parë duket si një lëshim i madh, por që nuk nënkupton autonomi klasike territoriale për serbët në Kosovë.
Në vend të Asociacionit të Komunave Serbe me element më të fortë territorial, do të flitej për mbrojtjen e një qendre të caktuar fetare.
Pikërisht për këtë arsye, krahasimi me modelin bektashi është interesant, por vetëm si një paralelizëm analitik dhe jo si provë se Prishtina tashmë po e përdor këtë model.
Pjesa e dytë e historisë: autonomia katolike
Sandžake.rs pretendon se dokumenti flet Kosovën si një hapësirë të mundshme për një konstruksion të tillë dhe se, në të njëjtin skenar, lidh ndryshimet fetare, politikën identitare dhe krijimin e një zone të veçantë politike.
Megjithatë, këtu arrijmë te pjesa më e diskutueshme e historisë.
Organizatat katolike në Kosovë kanë një plan zyrtar që, pas të ashtuquajturave "konvertime masive" të popullsisë, të formojnë një autonomi territoriale katolike që do të përfshinte të gjithë zonën perëndimore të Kosovës.
Megjithatë, vetë shfaqja e një skenari të tillë meriton vëmendje. Sepse nëse përkatësia fetare fillon të shihet si bazë për një rregullim të ri territorial, atëherë Ballkani hyn në një zonë të rrezikshme.
Rreziku i "gjeopolitikës fetare"
Ballkani tashmë një herë ka paguar një çmim të lartë për politikën që e kthente përkatësinë etnike dhe fetare në bazë për organizimin territorial.
Prandaj, çdo ide sipas së cilës një manastir, një kishë ose një komunitet fetar merr një hapësirë të veçantë politike duhet t'i nënshtrohet kontrollit publik dhe ndërkombëtar.
Është veçanërisht e rëndësishme të bëhet dallimi midis mbrojtjes së trashëgimisë fetare dhe kulturore dhe politikës territoriale.
Manastiri i Deçanit midis mbrojtjes dhe instrumentit politik
Kisha Ortodokse Serbe prej vitesh këmbëngul për mbrojtje të veçantë të objekteve të saj të shenjta në Kosovë. Edhe dokumentet zyrtare ndërkombëtare njohin rëndësinë e veçantë të Deçanit dhe rreziqet që ekzistojnë për mbrojtjen e tij.
Prandaj nuk është e vështirë të kuptohet pse ideja për një status të veçantë të manastirit mund të gjejë mbështetës te serbët.
Por pikërisht këtu qëndron edhe kurthi i mundshëm politik.
Nëse serbëve do t'u ofrohej një model sipas të cilit Manastiri i Deçanit do të merrte një status të ngjashëm me një entitet fetar dhe ky model do të paraqitej si një "Vatikan i vogël", një pjesë e opinionit publik mund ta përjetonte këtë si një fitore historike.
Në të njëjtën kohë, Prishtina do të mund të shmangte pranimin e një modeli më të gjerë të autonomisë territoriale serbe.
Përgatiti dhe redaktoi: Arben Podrimja
Burimet
Sandžake.rs — tekst mbi planin e pretenduar për një "mikroshtet" rreth Deçanit të Madh.
Gazeta Impakt — dokumenti i publikuar i paraqitur si "non-paper" për një status të mundshëm të veçantë të Deçanit.
Život Crkve — tekst i Velko Zhelkoviqit mbi idenë për një status të ri të Deçanit të Madh.
Associated Press (AP) — raport mbi propozimin për krijimin e një shteti sovran të Urdhrit Bektashi në Tiranë.
Reuters — raport mbi planin e Shqipërisë për t'i dhënë Urdhrit Bektashi një status të ngjashëm me Vatikanin.
UNESCO / burime ndërkombëtare — të dhëna mbi statusin e Deçanit të Madh si pjesë e monumenteve mesjetare në Kosovë.
