Demokracitë nuk maten vetëm nga mënyra se si fitohet pushteti. Ato maten edhe nga mënyra se si pushteti pranon të largohet. Kur pushteti nuk kërkon më besim, por kohë, dhe kur largimi nga pushteti kthehet në provën më të vështirë të një demokracie, atëherë pyetja nuk është më vetëm kush qeveris. Pyetja është nëse vetë kultura demokratike ka filluar të dobësohet.
Më 4 mars 1861, teksa po largohej nga Shtëpia e Bardhë, presidenti James Buchanan i tha pasardhësit të tij, Abraham Lincoln: “Nëse ju, duke hyrë në këtë shtëpi, jeni po aq i lumtur sa unë që po dal, atëherë jeni njeriu më i lumtur në botë.” Ishte një fjali e thjeshtë, por me një kuptim të thellë: në një republikë të shëndetshme, largimi nga pushteti nuk është humbje. Është prova se institucionet vlejnë më shumë se individët.
Ky është dallimi mes demokracisë dhe sundimit.
Mandati është një hua e përkohshme që qytetarët ia japin qeverisë. Nuk është pronë private mbi shtetin dhe as e drejtë e përhershme mbi institucionet. Ai jepet për të qeverisur, për të ndërtuar, për të reformuar dhe, në fund, për t’iu nënshtruar gjykimit të sovranit.
Pas katër mandatesh, një qeveri hyn në fazën kur gjykohet më pak nga premtimet dhe më shumë nga bilanci i saj. Katër mandate përfaqësojnë kohë të mjaftueshme për të reformuar administratën, për të ndërtuar institucione më të forta, për të korrigjuar gabimet dhe për të lënë një trashëgimi politike.
Prandaj, pas katër mandatesh, pyetja nuk është më çfarë do të bësh.
Pyetja është: Pse nuk mjaftuan?
Kjo është pyetja që rëndon sot mbi Shqipërinë.
Nuk është rastësi që Montesquieu paralajmëronte: “Përvoja e përhershme na tregon se çdo njeri që ka pushtet është i prirur ta shpërdorojë atë dhe ta çojë autoritetin deri në kufirin e fundit.” Pikërisht për këtë arsye demokracitë ndërtohen mbi institucione që vendosin kufij ndaj pushtetit.
Sepse ekziston një moment kur një qeveri pushon së kërkuari besim për atë që premton dhe fillon të kërkojë kohë për atë që nuk ka arritur ende të realizojë. Kur pushteti nuk bind më me bilancin e viteve të kaluara, por kërkon vazhdimisht më shumë kohë, debati bëhet institucional, moral dhe demokratik.
Historia politike tregon se pushtetet rrallë konsumohen sepse u mbarojnë idetë. Ato konsumohen kur humbasin aftësinë për ta parë largimin si pjesë normale të jetës demokratike. Rotacioni shihet si kërcënim, kritika si armiqësi dhe qëndrimi në pushtet si domosdoshmëri.
Shqipëria po përjeton një debat të tillë. Pas katër mandatesh në qeverisje, pyetja nuk është më vetëm kush ka të drejtë në përplasjen e ditës. Pyetja është nëse pushteti po ruan ende karakterin e tij të përkohshëm apo po krijon bindjen se largimi është bërë më i vështirë sesa vetë qeverisja.
Asnjë demokraci nuk dobësohet sepse një qeveri humbet pushtetin. Demokracitë dobësohen kur krijohet bindja se humbja e pushtetit është e papranueshme.
Historia njeh shumë udhëheqës që fituan zgjedhje. Më të rrallë janë ata që fituan respekt duke ditur të largohen. George Washington paralajmëronte se “dashuria për pushtetin dhe prirja për ta abuzuar atë mbizotërojnë në zemrën njerëzore.”
Rotacioni nuk është hakmarrje politike. Ai është mekanizmi që i detyron qeveritë të japin llogari dhe qytetarët të mbeten pronarët e vetëm të sovranitetit.
Shqipërisë nuk i duhet një pushtet që kërkon të zgjasë vetveten. I duhet frymëmarrje, qarkullim elitash dhe institucione që zgjasin më shumë se çdo qeveri.
Në fund, pyetja nuk është nëse katër mandate lejohen nga ligji. Pyetja është nëse, pas katër mandatesh, kërkohet ende kohë për të ndërtuar Shqipërinë, apo është krijuar një marrëdhënie me pushtetin që e bën largimin të paimagjinueshëm.
Një demokraci nuk dobësohet kur një lider fiton shumë zgjedhje. Ajo fillon të dobësohet kur krijohet bindja se ai nuk duhet të largohet kurrë. Dhe në atë çast, pushteti pushon së qeni mandat. Fillon të marrë tiparet e sundimit.
