Shqipëria dhe Mali i Zi janë aq të varura nga turizmi, sa të ardhurat nga turizmi ndërkombëtar përbënin më shumë se gjysmën e eksporteve të tyre në vitin 2019, një varësi që, sipas analizës, është edhe më e madhe se ajo e Dubait nga nafta. Sa i qëndrueshëm është një model ekonomik që mbështetet kaq fort te turizmi dhe, mbi të gjitha, a mund ta bëjë turizmi një vend të pasur?
Në shumë vende të Europës Jugore, turizmi konsiderohet prej kohësh si një lloj “industrie e rëndë” moderne dhe si një prej motorëve kryesorë të rritjes ekonomike. Por analisti i lartë Marko Jukic, nga Bismarck Analysis në Palladium, argumenton se mbështetja e tepruar tek turizmi mund të jetë një iluzion i rrezikshëm ekonomik. Përfundimi i tij është i prerë: asnjë vend në histori nuk është pasuruar vetëm falë turizmit dhe, sipas tij, asnjë vend nuk do të mund ta bëjë këtë.
Të dhënat tregojnë se varësia nga turizmi është veçanërisht e fortë në disa ekonomi të Europës Jugore. Në vitin 2019, të ardhurat nga turizmi ndërkombëtar përbënin më shumë se gjysmën e eksporteve të Malit të Zi dhe Shqipërisë, ndërsa kishin një peshë të konsiderueshme edhe në Kroaci, Greqi, Portugali dhe Spanjë. Sipas Jukic, disa prej këtyre vendeve janë madje më të varura nga turizmi sesa Dubai është nga nafta.
Megjithatë, ekonomitë që mbështeten pothuajse tërësisht tek turizmi nuk janë shndërruar domosdoshmërisht në ekonomi të pasura. Shembuj si Xhamajka, Maldivet apo Bali tregojnë kufijtë e këtij modeli. Edhe rastet që në pamje të parë mund të duken si përjashtime, si Monako apo Andorra, nuk konsiderohen prej tij histori të mirëfillta suksesi të bazuara tek turizmi. Pasuria e tyre lidhet më shumë me kushte të veçanta fiskale dhe financiare, të favorizuara edhe nga numri shumë i vogël i popullsisë.
Rasti pothuajse i pamundur i Kroacisë
Jukic përdor Kroacinë për të treguar matematikisht kufijtë që ka turizmi si instrument për rritjen e të ardhurave. Nëse Kroacia do të synonte të arrinte nivelin e Prodhimit të Brendshëm Bruto për frymë të Zvicrës, rreth 100 mijë dollarë, sipas llogaritjeve të tij vendit do t’i duheshin rreth 1.93 miliardë net-qëndrime turistike në vit.
Për të kuptuar përmasën e kësaj shifre, turistët e huaj realizuan rreth 85 milionë net-qëndrime në Kroaci gjatë vitit 2024, ndërsa në vitin 2025 numri arriti në rreth 85.6 milionë. Pra, diferenca është kolosale.
Edhe për të arritur nivelin e PBB-së për frymë të Gjermanisë, rreth 56 mijë dollarë, Kroacisë do t’i duhej të pesëfishonte fluksin aktual turistik dhe, njëkohësisht, çdo turist të shpenzonte dyfishin e shumës që shpenzon aktualisht. Në praktikë, një skenar i tillë nuk është thjesht i vështirë. Ai bëhet pothuajse i pamundur si nga pikëpamja matematikore, ashtu edhe nga ajo logjistike.
Pse turizmi ka kufij si motor ekonomik
Një nga problemet kryesore lidhet me produktivitetin. Ndryshe nga industria prodhuese apo teknologjia, shumë prej shërbimeve bazë të turizmit kanë hapësirë të kufizuar për rritje të fortë të produktivitetit përmes automatizimit apo inovacionit teknologjik. Shërbimi i pijeve në një lokal, pastrimi i një dhome hoteli apo transportimi dhe shoqërimi i turistëve janë aktivitete ku mundësitë për përmirësime radikale teknologjike janë relativisht të kufizuara. Për këtë arsye, produktiviteti në një pjesë të madhe të industrisë turistike ka ndryshuar shumë më pak ndër shekuj krahasuar me sektorët industrialë apo teknologjikë.
Një tjetër kufizim lidhet me vetë modelin mbi të cilin funksionon turizmi.
Ndërsa një kompani teknologjike apo një industri prodhuese mund ta zgjerojë aktivitetin e saj në tregjet ndërkombëtare, turizmi mbështetet mbi burime që janë fizikisht të kufizuara: plazhet, qytetet, hapësirat urbane dhe fuqia punëtore vendase. Sa më shumë zgjerohet turizmi, aq më shumë rritet presioni mbi këto burime. Pasojat mund të shfaqen në tregun e pasurive të paluajtshme, në kostot e jetesës dhe deri te kohezioni social i komuniteteve lokale.
Një ekonomi shumë e ekspozuar ndaj krizave
Problemi tjetër është cenueshmëria. Turizmi është ndër sektorët më të ekspozuar ndaj goditjeve ndërkombëtare. Pandemitë, luftërat, recesionet ekonomike apo krizat e tjera globale mund të ndryshojnë brenda një kohe shumë të shkurtër flukset e udhëtarëve.
Në këtë aspekt, ai ndryshon nga sektorë si teknologjia apo industria prodhuese, ku kompanitë kanë më shumë mundësi për të inovuar, ndryshuar produktet dhe për t’u përshtatur me kushtet e reja të tregut. Jukic sjell si shembuj ekonomitë që kanë krijuar pasuri përmes sektorëve me vlerë të lartë të shtuar: Tajvani me gjysmëpërçuesit, Danimarka me industrinë farmaceutike dhe Katari me gazin natyror. Në këto raste, pasuria është ndërtuar mbi eksporte dhe aktivitete ekonomike me vlerë të lartë, të cilat mund të gjenerojnë nivele produktiviteti shumë më të mëdha.
Rreziku i një shoqërie me dy nivele
Sipas Jukic, ekonomia e mbështetur kryesisht tek turizmi mund të krijojë edhe një strukturë problematike sociale. Nga njëra anë krijohet një grup relativisht i vogël njerëzish që kontrollojnë pasuritë e paluajtshme dhe asetet turistike. Nga ana tjetër qëndron një numër i madh punonjësish të angazhuar në profesione që kërkojnë relativisht pak aftësi të specializuara.
In this way, the economy fails to create the necessary amount of productive capital, nor to develop the human capital that would enable the country to adapt to the technologies and industries of the future. His argument is that an economy cannot build its long-term prospects solely on service work or the rental of rooms and apartments.
From tourism to production
For Southern European countries, the solution, according to Jukic, is not to invest more and more capital and resources in tourism development alone. Instead, economic policies should be geared towards increasing domestic production, encouraging new entrepreneurs, reducing the fiscal burden on young people, and creating incentives for educated professionals who have emigrated to return to their countries. The idea is that tourism can continue to be an important sector and a significant source of income, but it cannot replace the development of a productive economy.
A return to manufacturing and innovation is seen as the most sustainable path for Southern European countries if they want to move from the role of tourist destinations to that of economies with greater weight and competitiveness./ GREEK REPORTER
