Nga Muriel
Kur ligji fillon të ngrejë barriera përpara drejtësisë, debati nuk është më teknik. Ai bëhet kushtetues, institucional dhe politik.
Një shtet tregon më shumë për veten jo kur ndëshkon pushtetin, por kur vendos sa e vështirë duhet të jetë që drejtësia të veprojë ndaj tij. Pikërisht për këtë arsye, projektligji i ri për Bankën e Shqipërisë meriton një debat shumë më të gjerë sesa ai i një reforme administrative.
Në pamje të parë, drafti paraqitet si pjesë e përafrimit me standardet e Bashkimit Europian dhe forcimit të pavarësisë së bankës qendrore. Megjithatë, dispozita që kërkon autorizimin paraprak të Gjykatës Kushtetuese për arrestimin, kufizimin e lirisë ose kontrollin e banesës së Guvernatorit dhe zëvendësguvernatorëve – me përjashtim të rasteve të flagrancës – e zhvendos diskutimin nga politika monetare te filozofia e shtetit të së drejtës.
Pyetja nuk është si funksionon Banka e Shqipërisë. Pyetja është kjo: Çfarë standardi të ri po krijohet në marrëdhënien midis institucioneve të pavarura dhe drejtësisë?
Sipas nenit 72 të projektligjit, çdo kërkesë për masa ndaj Guvernatorit ose zëvendësguvernatorëve kërkon autorizimin paraprak të Gjykatës Kushtetuese. Nëse Gjykata nuk shprehet brenda afatit të parashikuar, kërkesa konsiderohet e refuzuar. Ky është elementi që e bën projektligjin më shumë sesa një ndryshim teknik, pasi krijon një filtër procedural shtesë që nuk zbatohet për shumicën e funksionarëve të tjerë publikë.
Kjo nuk do të thotë se drejtuesit aktualë duhet të paragjykohen. Nuk ka fakte publike që provojnë përgjegjësi penale ndaj tyre dhe debati nuk duhet të ndërtohet mbi hamendësime. Ligjet krijojnë precedentë institucionalë, jo privilegje për individët e sotëm.
Mbështetësit e draftit mund të argumentojnë se një mbrojtje procedurale është e nevojshme për të shmangur përdorimin politik të drejtësisë kundër një banke qendrore të pavarur. Ky është një argument serioz. Megjithatë, jurisprudenca e Gjykatës së Drejtësisë së Bashkimit Europian në çështjen Rimšēvičs kundër Letonisë ka theksuar se pavarësia institucionale nuk përjashton ndjekjen penale kur pretendimet nuk lidhen me ushtrimin e funksionit zyrtar.
Nëse Bashkimi Europian nuk e kërkon një mekanizëm të tillë, pse po propozohet ai në Shqipëri? Kjo është pyetja që kërkon një përgjigje të argumentuar.
Besimi publik është një kapital institucional. Një bankë qendrore mbështetet jo vetëm mbi instrumentet monetare, por edhe mbi bindjen se drejtuesit e saj janë njëkohësisht të pavarur dhe plotësisht të përgjegjshëm përpara ligjit.
Nëse sot pranohet një filtër procedural për një institucion të pavarur, nesër i njëjti standard mund të kërkohet edhe për institucione të tjera. Pikërisht kështu ndërtohen precedentët.
Përfundimi i këtij debati nuk është kundër Bankës së Shqipërisë dhe as kundër pavarësisë së saj. Ai lidhet me kufirin ndërmjet mbrojtjes së institucionit dhe privilegjit procedural. Ligjet që mbrojnë institucionet janë të domosdoshme. Ligjet që krijojnë përshtypjen se mbrojnë zyrtarët janë të rrezikshme. Pikërisht kjo diferencë mat pjekurinë e një demokracie.
