Aleksandar Vučić lost power. Now, the question is whether he will also be held accountable for the way he wielded it. After the Student List's victory in the October 25 elections, Serbia faces a challenge that goes beyond changing the government: investigating corruption, separating institutions from political influence, and determining responsibility for alleged abuses during the rule of the Serbian Progressive Party (SNS).
Two analysts in Belgrade estimate that the investigations could reach the former president, but warn that political responsibility does not necessarily mean criminal responsibility.
"I believe that the investigation should also reach Vučić, just as it happened in Croatia with Sanader," says Dušan Spasojević, a professor at the Faculty of Political Science in Belgrade, referring to former Croatian Prime Minister Ivo Sanader, who was convicted of corruption.
Dragan Popovic, director of the Center for Practical Politics, also finds it difficult for the new prosecutor's office not to investigate Vucic's role. However, he warns that the charges that can be proven in court may be more limited than citizens expect.
In a discussion on the "Most" program of Radio Free Europe/Radio Liberty's Balkan Service, the two analysts talk about the possibility of criminal prosecution of the former Serbian president and the challenges of the new government in dealing with the legacy of the previous regime.
From the tragedy in Novi Sad to the change of power
The political change in Serbia came after a wave of protests sparked by the collapse of a concrete shelter at the Novi Sad Railway Station on November 1, 2024, in which 16 people lost their lives.
The tragedy, in a renovated building, raised suspicions of corruption, negligence and lack of oversight in public projects. The students, who led the protests, demanded the release of renovation documentation and accountability for the victims. Over time, their demands expanded, transforming the movement into a direct challenge to the government.
The Student List's victory in the early parliamentary elections marked the loss of power by the SNS, after years of dominance in Serbian politics, and brought about an unusual development in Serbian politics: a movement without a single leader managed to defeat a party with a powerful structure and broad institutional influence.
According to Spasojevic, the students ran a well-organized campaign, with prepared candidates and a constant presence on the ground, achieving better results than the most optimistic predictions. But he expects their victory to be followed by a profound reorganization of the political scene.
“Na pret gjithsesi një rindërtim i skenës politike dhe qysh në zgjedhjet e para të ardhshme do të kemi dy milionë votues që do të kërkojnë aktorë të rinj”, thotë Spasojeviç.
Popoviç vlerëson se suksesi i studentëve krijon mundësi për ripërtëritjen e partive politike, të dobësuara si nga “sundimi autokratik”, ashtu edhe nga problemet e tyre të brendshme. Ai kujton se shumica e partive opozitare e mbështetën Listën Studentore, ndërsa ato që garuan veçmas, nuk arritën të siguronin mbështetje të konsiderueshme. Për Popoviçin, fitorja dëshmon edhe refuzimin e një modeli qeverisjeje, ku pushteti përqendrohet në duart e një udhëheqësi.
“Në këtë moment, shumica e Serbisë i tha jo sistemit autoritar”, thotë ai.
A ka bazë për ndjekjen penale të Vuçiçit?
Përgjegjësia e mundshme penale e ish-presidentit serb është ndër çështjet më të ndjeshme të tranzicionit politik. Spasojeviç kujton se Vuçiç ishte pozicionuar publikisht si vendimmarrësi kryesor, ndonëse vendimet e tij zbatoheshin nga ministra dhe zyrtarë të tjerë me kompetenca formale.
“Vuçiç e kishte pozicionuar veten në publik si aktorin kryesor. Ai jepte urdhra, ndërsa vendimet e tij zbatoheshin nga ministrat, ndihmësit dhe persona të tjerë që kishin kompetenca për ta bërë këtë”, thotë Spasojeviç.
Për këtë arsye, ai pret që hetimet të nisin nga zyrtarët që kishin përgjegjësi të drejtpërdrejtë për zbatimin e vendimeve. Megjithatë, sipas tij, ka bazë për të shqyrtuar edhe rolin e Vuçiçit, veçanërisht në rastin e shembjes së strehës së Stacionit Hekurudhor në Novi Sad.
Spasojeviç vlerëson se ekzistojnë prova që mund të ndihmojnë në përcaktimin e rolit të ish-presidentit në përshpejtimin e punimeve, të cilat, sipas tij, Vuçiç kishte interes t’i përfundonte sa më shpejt për qëllime të promovimit politik. Edhe Popoviç pret që roli i Vuçiçit të bëhet objekt hetimi, duke pasur parasysh përqendrimin e pushtetit në duart e tij.
“E kam të vështirë ta imagjinoj që prokuroria e re të mos merret në mënyrë të veçantë me Vuçiçin, si bartësin e gjithë pushtetit në sistemin autokratik piramidal që ai krijoi”, thotë Popoviç.
Por, ai bën dallimin mes dyshimeve për përgjegjësi dhe provave të nevojshme për ngritjen e një aktakuze.
“Pyetja tjetër është se për çfarë do të arrijnë të gjejnë prova të mjaftueshme dhe për çfarë do të mund ta akuzojnë. Kjo, me gjasë, do të jetë më pak sesa presin qytetarët”, thotë ai.
Sipas Popoviçit, hetimet mund të kërkojnë dokumente, dëshmi dhe bashkëpunimin e personave që kanë qenë pjesë e sistemit të mëparshëm. Ai thekson se pritjet e publikut nuk duhet të ndikojnë në respektimin e procedurave ligjore.
A do të përsëritet përvoja pas Millosheviçit?
Serbia është përballur edhe më parë me sfidën e vendosjes së përgjegjësisë pas ndryshimit të pushtetit. Rrëzimi i ish-presidentit Sllobodan Millosheviç, më 5 tetor 2000, hapi rrugën për reforma demokratike dhe premtime për shkëputje nga praktikat e regjimit të mëparshëm. Por, një pjesë e këtyre premtimeve mbeti e parealizuar.
Një shembull është përpjekja për pastrimin e institucioneve nga zyrtarët përgjegjës për shkelje gjatë ushtrimit të pushtetit – një proces i njohur si lustracion. Popoviç kujton se Serbia kishte miratuar një ligj për këtë qëllim, i cili mbeti në fuqi për dhjetë vjet, por nuk u zbatua asnjëherë.
Sipas tij, komisioni që duhej ta zbatonte ligjin nuk u formua, pasi partitë e regjimit të rrëzuar, tashmë në opozitë, refuzuan ta emëronin përfaqësuesin e tyre. Lista Studentore ka premtuar zbatimin e këtij procesi, krahas konfiskimit të pasurive të fituara në mënyrë të paligjshme. Por, Spasojeviç dyshon se pastrimi i institucioneve do të jetë gjithëpërfshirës.
“Kam frikë se një lustracion më i gjerë ndoshta nuk do të ndodhë”, thotë ai.
Sipas tij, më i realizueshëm mund të jetë presioni nga brenda institucioneve për largimin e personave që kanë kontribuar në keqpërdorime. Popoviç, nga ana tjetër, paralajmëron se përballja me të kaluarën nuk duhet të shndërrohet në hakmarrje politike.
Ai thekson se përjashtimi i zyrtarëve nga funksionet publike është proces juridikisht i ndërlikuar dhe se personave të prekur duhet t’u garantohet e drejta për t’i kundërshtuar vendimet.
“Këto masa mund të jenë të dobishme, por duhet të zbatohen me kujdes. Ato nuk guxojnë të shndërrohen në gjueti shtrigash. Të drejtat e njeriut duhet të respektohen”, thotë Popoviç.
Pasuritë e dyshimta, një tjetër provë për pushtetin e ri
Një tjetër sfidë do të jetë hetimi i pasurive të fituara gjatë viteve të sundimit të SNS-së. Popoviç vlerëson se në Serbi është krijuar një shtresë njerëzish jashtëzakonisht të pasur, burimi i pasurisë së të cilëve ngre dyshime serioze.
Ai përmend vila luksoze dhe avionë privatë në pronësi të personave të lidhur me pushtetin, si shembuj të pasurimit që ka nxitur pakënaqësi në shoqëri. Për këtë arsye, Popoviç beson se reformimi i administratës tatimore duhet të jetë ndër përparësitë e Qeverisë së re, në mënyrë që të hetohet prejardhja e pasurive dhe të mundësohet konfiskimi i atyre që provohet se janë fituar në mënyrë të paligjshme.
Sipas tij, kjo qasje mund të japë rezultate më konkrete sesa një proces i gjerë i përjashtimit nga funksionet publike. Por, zbatimi i reformave do të varet edhe nga aftësia e pushtetit të ri për të ndryshuar mënyrën e funksionimit të institucioneve, të cilat për vite me radhë kanë qenë nën ndikimin e strukturave të mëparshme politike.
Spasojeviç paralajmëron se Vuçiç po përpiqet t’i mbajë të bashkuar mbështetësit e tij dhe ta pengojë shpërbërjen e strukturave që ka ndërtuar.
Prova e vërtetë e ndryshimit
Për të dy analistët, fitorja e Listës Studentore është vetëm fillimi i një procesi shumë më të ndërlikuar. Pushteti i ri duhet të dëshmojë se mund të ndërtojë institucione të pavarura, të afta të hetojnë edhe ish-zyrtarët më të lartë, pa ndërhyrje politike dhe pa paragjykuar përgjegjësinë e tyre.
For Spasojevic, this is particularly important to avoid repeating the mistakes made after the fall of Milosevic, when Serbia failed to fully confront the legacy of the previous regime.
"If we don't punish anyone now, then in the future a similar leader will appear," Spasojevic concludes./REL
