Plakja e popullsisë: një sfidë globale shëndetësore dhe ekonomike
Popullsia mbi moshën 60 vjeç është në rritje të vazhdueshme dhe përbën një fenomen global me implikime të thella në politikat shëndetësore. Kjo grupmoshë shoqërohet shpesh me nevoja asistenciale më komplekse, për shkak të pluripatologjive dhe kronikitetit të sëmundjeve, duke e bërë prioritar aksesin në shërbime shëndetësore të strukturuara dhe në terapi afatgjata.
Në nivel global, në vitin 2020 popullsia mbi 60 vjeç ishte rreth 1 miliard banorë dhe parashikohet të arrijë në 2,1 miliardë deri në vitin 2050. Deri në vitin 2030, një në gjashtë persona do të jetë mbi 60 vjeç, ndërsa grupmosha mbi 80 vjeç pritet të trefishohet deri në vitin 2050, duke përfaqësuar segmentin me rritjen më të shpejtë demografike.
Pacientët mbi 60 vjeç aktualisht absorbojnë më shumë se 60% të shpenzimeve shëndetësore kombëtare, me një prirje të qartë rritëse në vitet e ardhshme. Në të njëjtën kohë, raporti midis popullsisë mbi 60 vjeç dhe forcës së punës (indeksi i varësisë) është i destinuar të rritet, duke ushtruar presion të madh ekonomik, veçanërisht mbi sistemet shëndetësore publike.
Në mungesë të fuqizimit të politikave të parandalimit të sëmundjeve kronike dhe të shërbimeve territoriale, shpenzimet shëndetësore të lidhura me plakjen e popullsisë dhe trajtimet afatgjata mund të dyfishohen deri në vitin 2050.
Situata demografike dhe shëndetësore në Shqipëri
Në Shqipëri, sipas të dhënave për vitin 2024, rreth 30% e popullsisë është mbi 65 vjeç. Në vitin 2023, pothuajse një person në pesë ishte mbi 65 vjeç, krahasuar me një në nëntë në vitin 2011, ndërkohë që popullsia e re është në rënie të shpejtë.
Mosha mesatare e popullsisë ka arritur në 42,5 vjeç në vitin 2024, nga 35,5 vjeç në vitin 2011. Këto të dhëna tregojnë një tranzicion demografik të përshpejtuar, të ngjashëm me atë të vendeve të tjera evropiane, por i përkeqësuar nga emigracioni i lartë i popullsisë së re.
Rreth një e treta e familjeve shqiptare ka të paktën një anëtar mbi 65 vjeç në familje, duke rritur ndjeshëm barrën ekonomike dhe asistenciale mbi bërthamat familjare, pasi kujdesi shpesh ofrohet brenda familjes dhe pa mbështetje institucionale.
Vlerësohet se rreth 22% e popullsisë mbi 65 vjeç ka nevojë për terapi dhe asistencë afatgjatë, ndërkohë që vetëm rreth 2% e kësaj nevoje mbulohet nga shërbime të strukturuara. Në shumicën e rasteve, asistenca sigurohet nga familjarët, shpesh pa mbështetje profesionale ose institucionale.
Shpenzimet shëndetësore dhe pabarazitë rajonale
Shpenzimet totale shëndetësore për frymë në Shqipëri në vitin 2022 vlerësohen rreth 734 euro, niveli më i ulët në Evropë, rreth pesë herë më i ulët se mesatarja evropiane prej rreth 3.533 euro për frymë. Duke qenë se kjo shifër përfshin shpenzimet totale, përfshirë ato private, shpenzimet publike rezultojnë edhe më të ulëta.
Për krahasim, në Itali shpenzimet shëndetësore për frymë arrijnë rreth 3.500–3.800 euro (2024), dhe sistemi shëndetësor mbulon mbi 60% të nevojave shëndetësore të popullsisë mbi 65 vjeç.
Shpenzimet shëndetësore për frymë në rajon:
• Shqipëria: 734 €
• Mali i Zi: 1.593 €
• Serbia: 1.517 €
• Maqedonia e Veriut: 1.142 €
• Bosnja dhe Hercegovina: 1.072 €
Këto diferenca nuk janë thjesht shifra statistikore, por pasqyrojnë dallime reale në disponueshmërinë e burimeve publike, infrastrukturën shëndetësore dhe kapacitetin për të ofruar diagnostikim, trajtim, parandalim dhe menaxhim të sëmundjeve kronike në një popullsi që po plaket me ritme të shpejta.
Në Shqipëri, shpenzimet “out-of-pocket” (të paguara drejtpërdrejt nga qytetarët) përbëjnë rreth 44–50% të shpenzimeve totale shëndetësore, një nga përqindjet më të larta në Evropë. Për krahasim:
• Serbia: 36%
• Maqedonia e Veriut: 40–42%
• Bosnja dhe Hercegovina: 30–31%
• Mali i Zi: 36–40%
Këto të dhëna tregojnë qartë barrën financiare që rëndon mbi familjet shqiptare dhe rrisin rrezikun e heqjes dorë nga trajtimi, vonesave në kujdes shëndetësor dhe krijimit të pabarazive shëndetësore, veçanërisht për shtresat më të pafavorizuara.
Duke marrë parasysh se në shumicën e vendeve evropiane rimbursimi nga sistemi shëndetësor publik mbulon mbi 70% të shpenzimeve farmaceutike, bëhet edhe më e qartë rëndësia e ndërtimit të politikave kapilare të edukimit shëndetësor, parandalimit, diagnostikimit të hershëm dhe përdorimit racional të barnave. Këto masa jo vetëm që mbrojnë shëndetin e popullatës, por kontribuojnë ndjeshëm në uljen e kostove afatgjata.
Plakja e popullsisë nuk është thjesht një sfidë për të ardhmen, por një realitet aktual që kërkon ndërhyrje konkrete dhe strategjike që sot. Investimi në parandalim, shërbime territoriale dhe mbështetje të strukturuar për popullsinë e moshuar nuk është vetëm një detyrim etik, por edhe një zgjedhje e zgjuar ekonomike për qëndrueshmërinë e sistemit shëndetësor.
Nga Doktoresha Silvana Shametaj Ruli
Pergjegjës i Njësisë Operative Komplekse (U.O.C.) të Geriatrisë
Instituti për Sigurime Shëndetësore (I.S.S.), San Marino
