Ethet janë të pakëndshme, shqetësuese dhe ndonjëherë të rrezikshme. Por ato janë gjithashtu një pjesë thelbësore e mënyrës se si trupi ynë na mbron.
Është ora 3 e mëngjesit dhe nuk mund të flesh. Djersët dhe të dridhurat tregojnë se diçka nuk shkon. Një nxehtësi si furre të përfshin ballin, ndërsa dridhjet përshkojnë shpinën. Ndihesh i pafuqishëm dhe i lodhur. “Është vetëm ethe,” i thua vetes.
Një mekanizëm evolucionar më shumë se 600 milionë vjet i vjetër, ethet janë shoqëruese të zakonshme të infeksioneve të ndryshme nga viruse, baktere apo kërpudha. Shumë prej nesh i kemi përjetuar gjatë një gripi, për shembull. Ato kanë qenë gjithashtu shenjë e sëmundjeve të rënda e shpesh vdekjeprurëse gjatë historisë së njerëzimit, aq sa janë përfshirë në emrat e tyre: ethet e kuqe, ethet e verdha, ethet e dengës, ethet e Lassës, e shumë të tjera.
Megjithatë, njerëzimi e kuptoi plotësisht se si trupi prodhon ethe vetëm në shekullin XX. Pra, pse ndodhin, a duhet t’i trajtojmë gjithmonë, dhe kur nga një reagim mbrojtës ato kthehen në një problem serioz?
⸻
Nga “nxjerrja e gjakut” te teoria mikrobike
Të lashtët ishin të vetëdijshëm për rrezikun e etheve dhe i lidhën ato me mënyrën se si funksionon trupi. Grekët i trajtonin me agjërim ose nxjerrje gjaku, duke menduar se kështu “ftohnin” trupin. Kuptimi i vërtetë erdhi pas zbulimit të teorisë mikrobike nga Louis Pasteur në vitin 1861, i cili tregoi se mikroorganizmat janë shkaktarë të sëmundjeve. Pas rasteve të shumta të “etheve të lehonisë” në një spital parizien, Pasteur kërkoi që mjekët të lanin duart dhe të sterilizonin mjetet me nxehtësi — një hap i madh për higjienën mjekësore.
Sot dihet se ethet janë pjesë e përgjigjes natyrore të trupit ndaj infeksioneve. Ato janë një alarm dhe një armë kundër pushtuesve të padëshiruar. Edhe pse të pakëndshme, ethet ndihmojnë trupin të luftojë mikrobet, por kur dalin jashtë kontrollit, mund të bëhen të dëmshme.
⸻
Çfarë është një ethe?
Në përgjithësi, një ethe njihet kur temperatura e trupit kalon 38°C. Ato shfaqen si përgjigje ndaj infeksioneve virale apo bakteriale, por edhe nga sëmundje autoimune, inflamatore ose si reagim pas vaksinës.
Kur trupi zbulon një kërcënim, “termostati” i brendshëm rrit temperaturën për të krijuar një mjedis më të pafavorshëm për mikrobet. “Qelizat dhe enzimat punojnë më mirë në këtë gjendje të përkohshme,” shpjegon Mauro Perretti, profesor imunofarmakologjie në Universitetin Queen Mary të Londrës.
Në trup, balanca e temperaturës është delikate: nën 35°C fillon hipotermia, mbi 40°C trupi hyn në zonë të rrezikshme, me mundësi për halucinacione, kriza dhe dëmtime të organeve.
⸻
Pse janë të dobishme ethet?
Ethet janë një pjesë e mekanizmit të inflamacionit – reagimi natyror i trupit ndaj infeksionit apo dëmtimit. Temperatura e lartë ndihmon qelizat imune, si leukocitet, të reagojnë më shpejt ndaj pushtuesve. Gjithashtu, ngadalëson shumimin e mikrobeve që nuk përshtaten dot me nxehtësinë.
Edhe sjellja jonë ndryshon: humbasim oreksin, ndjejmë lodhje dhe qëndrojmë shtrirë – të gjitha këto ndihmojnë trupin të fokusohet në shërim.
Madje, edhe kafshët, nga peshqit te hardhucat, rrisin temperaturën e trupit kur janë të infektuara, duke kërkuar nxehtësi në mjedis. Kjo tregon se ethet kanë qenë për miliona vjet një mjet i mbijetesës.
⸻
Kur ethet bëhen të rrezikshme
Edhe pse të dobishme, ethet mund të shkaktojnë dehidrim, kriza febrile te fëmijët dhe dëme në sistemin nervor nëse kalojnë 40°C dhe zgjasin gjatë. Një studim i vitit 2024 tregoi se nxehtësia e tepruar mund të dëmtojë edhe ADN-në.
Kur ethet janë të larta dhe të vazhdueshme, ato mund të sinjalizojnë infeksione të rënda si meningiti, pneumonia apo sepsisi, që kërkojnë ndërhyrje mjekësore urgjente.
A duhet t’i ulim ethet?
Jo gjithmonë. Në shumë raste të lehta, është më mirë t’i lëmë ethet të bëjnë punën e tyre për 24–48 orë, thotë Perretti. Por kjo duhet bërë gjithmonë me kujdes dhe nën këshillën e mjekut.
Në të kundërt, trajtimi i menjëhershëm i çdo etheje me ilaçe mund të ngadalësojë procesin natyror të shërimit dhe madje të rrisë përhapjen e infeksioneve, pasi njerëzit që ndihen më mirë dalin nga shtëpia dhe infektojnë të tjerët.
Ethet janë një mekanizëm i lashtë, i zgjuar dhe i domosdoshëm i trupit tonë për t’u mbrojtur. Ato janë shenjë e një lufte të brendshme që trupi zhvillon për të na mbajtur gjallë. Edhe pse na bëjnë të ndjehemi keq përkohësisht, janë një dëshmi e fuqisë së sistemit tonë imunitar — një aleat që ka evoluar për miliona vjet për të na shpëtuar jetën.
