Revista amerikane Brown Political Review i ka kushtuar një artikull ministres virtuale “Diella”, duke ngritur shqetësime mbi faktin se agjencia që e ka krijuar ndodhet nën akuzë për korrupsion. Në artikull thuhet se “Diella”, e konceptuar fillimisht për menaxhimin e platformës e-Albania, është promovuar nga qeveria Rama si një mjet “i pakorruptueshëm” në luftën kundër korrupsionit në prokurimet publike.
Revista vë në dukje se për ministren virtuale mungojnë mekanizmat e qartë të mbikëqyrjes dhe llogaridhënies, pasi ajo mund të shkarkohet në çdo moment. Sipas shkrimit, sistemi kontrollohet nga AKSHI, një institucion që raporton drejtpërdrejt te kryeministri dhe që përballet me drejtësinë për korrupsion.
Në analizë theksohet gjithashtu se “Diella” funksionon mbi teknologji amerikane, si Microsoft Azure dhe modele të OpenAI, çka kufizon kontrollin e shtetit shqiptar mbi të dhënat dhe proceset vendimmarrëse. Po ashtu, artikulli nënvizon se Shqipëria ende nuk zbaton Aktin e Inteligjencës Artificiale të Bashkimit Europian (2024), i cili kërkon transparencë dhe mbikëqyrje të pavarur për sistemet me rrezik të lartë.
Artikulli i Plotë:
Anëtarja më e re e kabinetit të Shqipërisë është shtatzënë… me 83 foshnje. Por mos u shqetësoni, ajo nuk është njeri. Njihuni me Diellën, “ministren e inteligjencës artificiale” të Shqipërisë.
Diella “lindi” më 19 janar 2025, me detyrën e menaxhimit të platformës “e-Albania” të Shqipërisë, e cila ofron në mënyrë dixhitale mbi 1,200 shërbime publike për qytetarët shqiptarë. Nga përfundimi i regjistrimit në shkollë deri te plotësimi i aplikimeve për punë, Diella mund të ndihmojë. Që nga fillimi i saj, Diella ka vulosur 36,000 dokumente, duke rritur aksesin e shërbimeve burokratike.
Më 11 shtator 2025, Kryeministri Edi Rama e emëroi zyrtarisht Diellën në një rol të ri – ministre e Inteligjencës Artificiale. Ngritja e saj në detyrë e bën Diellën përgjegjëse për procesin e prokurimit publik prej miliarda dollarësh në Shqipëri, në të cilin qeveria e Shqipërisë blen mallra dhe shërbime nga sektori privat. Prokurimi publik është një vatër e korrupsionit qeveritar në Shqipëri: Vendi mori 42 nga 100 në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit 2024, i cili i vlerëson vendet për korrupsionin në sektorin e tyre publik. Duke vlerësuar çdo tender, duke vlerësuar meritën e tij dhe duke vendosur nëse do t’i japë apo jo një kontratë firmës private që kërkon tenderin, Diella supozohet se do të parandalojë korrupsionin në prokurimin publik, një çështje që ka pllakosur qeverinë e Ramës.
Për Ramën, “pakorruptueshmëria” e Diellës është një mekanizëm kyç për tu bashkuar me BE-në deri në vitin 2030, një premtim i madh i fushatës zgjedhore i Ramës, i cili është penguar nga lufta dekadashe e Shqipërisë me korrupsionin. Në vitet e fundit, Shqipëria i është afruar më shumë anëtarësimit në BE, duke pasur nevojë vetëm të përmbushë një grup të fundit kriteresh politike, bazat, që përfshijnë format e prokurimit publik.
Përdorimi i Diellës si një masë antikorrupsion nga Rama është reklamuar si një risi revolucionare. Në fund të fundit, Diella është sistemi i parë i inteligjencës artificiale që shërben në kabinetin e një vendi. Megjithatë, ndërsa qëllimi i deklaruar i Diellës është të fitojë favorin e BE-së duke eliminuar korrupsionin dhe duke avancuar rolin e teknologjisë në qeveri, emërimi i saj vepron më shumë si një mjet propagande për administratën e Ramës. Ndërsa prania parlamentare e Diellës përhapet me njoftimin e fëmijëve të saj, Rama rrezikon të krijojë një entitet politik të pakontrolluar që mund të ndikojë në politikat qeveritare. Mungesa e mbikëqyrjes së Diellës, varësia nga firmat amerikane të teknologjisë dhe lidhjet jodemokratike me Partinë Socialiste të Ramës kërcënojnë në vend të kësaj të kompromentojnë rrugën e Shqipërisë drejt pranimit në BE dhe të rrezikojnë zhvillimin demokratik afatgjatë të vendit.
“Ndërsa prania parlamentare e Diellës përhapet me njoftimin e lindjes së fëmijëve të saj, Rama rrezikon të krijojë një entitet politik të pakontrolluar që mund të ndikojë në politikat qeveritare.”
Diella, që do të thotë “diell” ose “rreze dielli” në shqip, përshkruhet si një grua e re me veshje tradicionale shqiptare, duke propaganduar dëshirën e partisë për të “eliminuar korrupsionin” si një detyrë kombëtare. Rama e ngulitur nacionalizmin shqiptar brenda shfaqjes vizuale të Diellës për të sinjalizuar një identitet të unifikuar dhe tradicional shqiptar që i paraprin globalizimit duke e arritur këtë në mënyrë paradoksale përmes një përdorimi të ri të inteligjencës artificiale.
Diella paraqitet si një forcë që ofron llogaridhënie për qeverinë e Shqipërisë, por asnjë mekanizëm politik nuk e mban përgjegjëse. Ajo nuk mund të shkarkohet; ajo nuk është reale. Prandaj, çfarë ndodh nëse ajo merr një vendim të dëmshëm? Modelet e inteligjencës artificiale gjithashtu paraqesin paragjykime bazuar në të dhënat e tyre të vendimmarrjes, dhe të dhënat e Diellës nuk janë zbuluar. Modeli i Diellës është hartuar nga Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit (AKSHI) e Shqipërisë , e cila raporton drejtpërdrejt te Rama. Të dhënat e trajnimit të anshëm dhe zgjedhjet e tjera të dizajnit, si dhe mungesa e transparencës, e shndërrojnë Diellën në një mjet politik që ka të ngjarë të ulë llogaridhënien për Ramën dhe aleatët e tij të Partisë Socialiste në vend që të ofrojë një burim neutraliteti si një aktor i pavarur. Me inteligjencën artificiale në krye, çdo faj për korrupsionin në prokurimin publik mund të zhvendoset nga administrata e Ramës tek Diella.
“Me Inteligjencën Artificiale në krye, çdo faj për korrupsionin në prokurimin publik mund t’i kalojë administratës së Ramës dhe Diellës.”
Ndërsa Diella ngre shqetësime për privatësinë e të dhënave dhe errëson neutralitetin politik, ajo që dihet është se modeli i saj është ndërtuar duke përdorur teknologji të huaj, një tjetër sfidë për mbajtjen e Diellës përgjegjëse. Diella funksionon në Microsoft Azure me modele OpenAI, të dyja platforma amerikane. Ndërsa AKSHI ofron të dhëna të qeverisë shqiptare, vendimmarrja e Diellës përcaktohet nga teknologjia amerikane, duke e bërë atë të varur nga Shtetet e Bashkuara për të mbrojtur në mënyrë të përshtatshme informacionin e ndjeshëm. Qeveria shqiptare nuk mund të monitorojë vendimet e këtyre firmave teknologjike amerikane në mënyrën që mund të monitorojë kompanitë shqiptare, pasi kompanitë teknologjike amerikane mbeten kryesisht jashtë fushëveprimit të qeverisë shqiptare.
Edhe pse Diella është mbështetur si një metodë efektive për uljen e korrupsionit për anëtarësimin në BE, ajo e bën këtë duke shmangur udhëzimet e BE-së për inteligjencën artificiale. Akti i BE-së për inteligjencën artificiale i vitit 2024 përshkruan rregulloret e lidhura me inteligjencën artificiale që Shqipëria aktualisht nuk i ndjek, duke përfshirë kërkesën për të ofruar një përmbledhje të përmbajtjes që përdoret për të trajnuar Diellën. Meqenëse Diella ofron qasje në infrastrukturën kritike, ajo konsiderohet një sistem “me rrezik të lartë” dhe duhet të mbikëqyret nga një “autoritet kompetent kombëtar” i pavarur që Shqipëria ende nuk e ka vendosur.
Për më tepër, “fëmijët” e sapo shpallur të Diellës janë një kërcënim i brendshëm për demokracinë efektive, sepse ata privilegjojnë Partinë Socialiste të Ramës. 83 “fëmijët” e Diellës do të shërbejnë si asistentë, duke regjistruar seancat legjislative dhe duke ofruar sugjerime politikash. Por vetëm 83 parlamentarët e Partisë Socialiste mund t’i kenë ato, duke shënuar një ndarje të qartë partiake në të cilën zyrtarët qeveritarë mund të përfitojnë nga ndihma e Diellës. Ndërsa Diella bëhet ministre dhe kështu gjithnjë e më e rëndësishme në qeveri, qasja e rojeve tek ajo bëhet problematike në mënyrë demokratike. Nëse vizioni i Ramës për përparimin teknologjik përjashton shumë nga politikanët që zgjodhën shqiptarët, kjo e shtrembëron në mënyrë të rrezikshme sistemin politik të vendit në favor të Partisë Socialiste.
“Nëse vizioni i Ramës për përparimin teknologjik përjashton shumë nga politikanët që kanë zgjedhur shqiptarët, kjo e shtrembëron në mënyrë të rrezikshme sistemin politik të vendit në favor të Partisë Socialiste.”
Diella, në rolin e saj ministror, është një mikrokozmos i politikave kontradiktore të regjimit Rama në lidhje me demokracinë dhe korrupsionin në Shqipëri. Rama ka shërbyer si kryeministër i Shqipërisë që nga viti 2013 , duke fituar rizgjedhjen më së fundmi në vitin 2025. Gjatë këtyre zgjedhjeve, të cilat u zhvilluan më 11 maj, Rama çoi me autobus punonjës të Partisë Socialiste në tubime në mbështetje të tij dhe vendosi mbështetësit e tij në qendrat e votimit, duke krijuar një imazh të mbështetjes së gjerë për të frikësuar votuesit e opozitës. Para zgjedhjeve, ai bllokoi TikTok me arsyetimin se dëmton shëndetin mendor të të rinjve por ky veprim, siç argumentuan udhëheqësit e opozitës, kishte për qëllim të heshtte mospajtimin. Rama mbështet mbrojtjen e sundimit të ligjit në Shqipëri, një domosdoshmëri e BE-së. Por taktikat e tij të shtypjes së opozitës, duke përfshirë aksesin selektiv për foshnjat e Diellës, kundërshtojnë çdo fitim demokratik.
Për Ramën, mbajtja përgjegjëse e partisë së tij rrezikon humbjen e mbështetjes thelbësore që i nevojitet për të mbajtur shumicën në Parlament, duke i lejuar atij të jetë kryeministri i vetëm qeverisës. Megjithatë, ai mund t’i shpërfillë çdo kundërshtar të Diellës si kundërshtarë të vetë luftës së tij kundër korrupsionit, duke i keqinterpretuar ata si pengesa në modernizimin e Shqipërisë. Një kryqëzatë e propaganduar kundër korrupsionit përmes një përfshirjeje inovative të Inteligjencës Artificiale në proceset qeveritare i jep Ramës si mbështetjen e BE-së që i nevojitet, ashtu edhe fasadën e shndritshme për të mbuluar shtypjen e kundërshtarëve të tij. Ministria e Inteligjencës Artificiale e Diellës duket të jetë një kapitull tjetër në historinë e korrupsionit në Shqipëri dhe jo një përgjigje për të. Ndërkohë, vëzhguesit do të presin të shohin kur fëmijët e saj të bëjnë hapat e tyre të parë në Parlament.
