Ka dokumente që flasin më shumë se çdo analizë historike. Një i tillë është edhe ky shkresë zyrtare e datës 24 korrik 1947, e dalë nga Komiteti Qarkor i Partisë Komuniste në Berat, drejtuar Komitetit Qendror në Tiranë. Dokumenti mban firmën e Reis Maliles, një emër që më vonë do të bëhej ministër i Jashtëm i Shqipërisë.
Por në vitin 1947, përpara se të merrej me diplomacinë dhe politikën e jashtme, Malile rezulton i angazhuar në një detyrë shumë më të pazakontë: ndërmjetësimin në një konflikt familjar mes dy komunistësh.
Shkresa tregon se një grua – anëtare e Komitetit të Partisë në Kukës dhe aktualisht pranë familjes së saj në Kërçovë – kishte paraqitur një deklaratë lidhur me ndarjen nga burri i saj. Dokumenti i dërgohet qendrës së partisë për shqyrtim, ndërsa drejtuesit lokalë përpiqen të sqarojnë rrethanat.
Ajo që bie në sy nuk është vetëm përmbajtja, por mënyra se si Partia ndërhyn në jetën private.
Në dokument thuhet qartë se drejtuesit e partisë kanë tentuar të bindin gruan të ndryshojë mendim dhe të rikthehet tek bashkëshorti, duke e konsideruar konfliktin një çështje që duhet zgjidhur brenda strukturave të partisë. Madje pranohet se mund të ketë pasur “disa grindje të vogla”, por theksohet se ato mund të zgjidhen “fare lehtë”.
Në fund të shkresës pranohet se përpjekjet për pajtim kanë dështuar, sepse – sipas formulimit të dokumentit – “këmbëngulja e saj qe jashtëzakonisht e madhe.”
Në një shtet normal, një ndarje bashkëshortore është çështje personale. Në Shqipërinë e vitit 1947, ajo ishte çështje partie.
Partia nuk ishte vetëm organizatë politike. Ajo ishte arbitër i moralit, i familjes, i marrëdhënieve personale. Vendimet për jetën intime nuk i përkisnin individit, por strukturës politike që kontrollonte çdo aspekt të shoqërisë.
Ky dokument e tregon këtë realitet në mënyrën më të thjeshtë dhe më brutale:
Partia ndërhynte deri edhe në shtratin e një çifti.
Dhe kjo ndërhyrje nuk ishte një përjashtim. Ishte modeli i sistemit.
Sepse në Shqipërinë komuniste nuk kishte vetëm një pushtet politik.
Kishte një pushtet që pretendonte të rregullonte gjithçka:
punën, mendimin, moralin, familjen – dhe në fund edhe jetën private të njerëzve.
Ky dokument i vitit 1947 është një kujtesë e qartë për atë që ishte në të vërtetë sistemi:
një regjim që nuk njihte kufij mes shtetit dhe jetës personale.
