Irani nuk është i panjohur me momentet e tronditjeve dhe krizave. Gjatë shekullit të fundit, iranianët kanë kaluar përmes revolucioneve, komploteve të huaja, teokracisë dhe dhunës shtetërore. Këto trazira e kanë formësuar vendin në atë që është sot. Tani Irani ndodhet në qendër të një konflikti që rrezikon të përfshijë një rajon të tërë. Këta libra ndihmojnë për të kuptuar historinë e këtij vendi dhe zhvillimet që e kanë sjellë deri në këtë pikë.
1. “America and Iran: A History, 1720 to the Present” – John Ghazvinian
Një akademik iraniano-amerikan argumenton se pas Luftës së Dytë Botërore, SHBA zëvendësoi Britaninë si fuqia që ushtronte presion politik mbi Iranin. Autori rrëfen historinë e përpjekjeve iraniane për t’u afruar me Uashingtonin, të cilat sipas tij u refuzuan nga amerikanët në bashkëpunim me aleatët e tyre izraelitë dhe sauditë. Edhe pse disa nga tezët janë të gjera, libri dallohet për stilin e mprehtë dhe ironinë e autorit.
2. “For the Sun after Long Nights: The Story of Iran’s Women-led Uprising” – Nilo Tabrizy dhe Fatemeh Jamalpour
Dy autore dokumentojnë lëvizjen “Grua, Jetë, Liri”, që përfshiu Iranin në vitin 2022. Jamalpour raporton nga protestat brenda vendit, ndërsa Tabrizy ndjek iranianët në mërgim. Libri përshkruan zemërimin që çoi në protesta masive dhe historitë e grave që u përballën drejtpërdrejt me regjimin e Ajatollah Ali Khameneit.
3. “In the Rose Garden of the Martyrs: A Memoir of Iran” – Christopher de Bellaigue
Ish-korrespondenti i The Economist në Teheran, i cili u konvertua në Islam dhe u martua me një grua iraniane, shkruan për zhgënjimin e shumë iranianëve me rezultatin e Revolucionit Islamik. Ai ndërthur historinë me reportazhin dhe përshkruan një shoqëri që ndihet e tradhtuar nga udhëheqësit e saj.
4. “Iran: A Modern History” – Abbas Amanat
Një studim i gjerë mbi pesë shekuj histori të Iranit në kontekstin e tij pers dhe shiit. Me më shumë se 1,000 faqe, libri nuk është i lehtë për t’u lexuar, por autori – ekspert i kulturës iraniane – ofron një analizë të thellë të historisë politike dhe intelektuale të vendit.
5. “Iran’s Grand Strategy: A Political History” – Vali Nasr
Autori analizon se si Republika Islamike e Iranit e shndërroi ideologjinë revolucionare në një strategji të fuqisë rajonale. Ai vëren paralele të forta mes regjimit të shahut dhe sistemit të ajatollahëve: të dy mbështeteshin në pushtet të centralizuar dhe në projektimin e fuqisë për të garantuar sigurinë e shtetit.
6. “King of Kings” – Scott Anderson
Një histori e detajuar e Mohammad-Reza Pahlavit, shahut të fundit të Iranit. Ai u ngjit në fron në vitin 1941 si një autokrat modernizues, por në vitin 1979 u rrëzua nga revolucioni dhe u detyrua të largohej nga vendi. Libri përshkruan rënien e tij dhe mënyrën se si revolucionarët që e përmbysën u treguan po aq të pamëshirshëm sa regjimi që rrëzuan.
