Ai ndodhet në mërgim prej gati 50 vitesh. Babai i tij — shahu i Iranit — ishte aq gjerësisht i urryer, sa miliona njerëz dolën në rrugë në vitin 1979, duke e detyruar të largohej nga pushteti. Megjithatë, Princi i Kurorës së Iranit, Reza Pahlavi, po përpiqet të pozicionohet si një aktor në të ardhmen e vendit të tij.
Pahlavi arriti të nxisë protestuesit të dalin në rrugë të enjten në mbrëmje, në një përshkallëzim të madh të protestave që po përfshijnë Iranin. Fillimisht të nxitura nga gjendja e rëndë ekonomike e Republikës Islamike, demonstratat janë shndërruar në një sfidë serioze për teokracinë, e cila është goditur prej vitesh nga protesta mbarëkombëtare dhe nga një luftë 12-ditore në qershor, e nisur nga Izraeli, gjatë së cilës SHBA bombardoi objekte të pasurimit bërthamor.
Ajo që mbetet e panjohur është se sa mbështetje reale ka 65-vjeçari Pahlavi, i cili jeton në mërgim në SHBA, brenda vendit të tij. A duan protestuesit rikthimin e Fronit të Palloit, siç njihej sundimi i babait të tij? Apo protestuesit thjesht kërkojnë çdo alternativë që nuk është teokracia shiite e Iranit?
Pahlavi lëshoi thirrje, të ritransmetuara nga kanale satelitore dhe faqe interneti në gjuhën perse jashtë vendit, që iranianët të ktheheshin sërish në rrugë të premten në mbrëmje.
“Gjatë dekadës së fundit, lëvizja protestuese dhe komuniteti disident në Iran janë bërë gjithnjë e më nacionalistë në ton dhe në përmbajtje,” tha Behnam Ben Taleblu, ekspert për Iranin pranë Fondacionit për Mbrojtjen e Demokracive me seli në Uashington, i cili është nën sanksione nga Teherani.
“Sa më shumë ka dështuar Republika Islamike, aq më shumë është forcuar antiteza e saj. … Suksesi i princit të kurorës dhe i ekipit të tij ka qenë në krijimin e një kontrasti të fortë mes normalitetit të asaj që ishte dhe premtimit të asaj që mund të jetë, përballë makthit dhe gjendjes së tanishme që është realiteti për kaq shumë iranianë.”
Profili i Pahlavit u rrit sërish gjatë mandatit të parë të presidentit amerikan Donald Trump. Megjithatë, Trump dhe liderë të tjerë botërorë kanë qenë të kujdesshëm për ta përqafuar hapur, për shkak të shumë shembujve paralajmërues në Lindjen e Mesme dhe më gjerë, ku qeveritë perëndimore kanë vendosur besimin te figura në mërgim, të shkëputura prej kohësh nga vendet e tyre.
Media shtetërore iraniane, e cila për vite me radhë e ka tallur Pahlavin si të shkëputur nga realiteti dhe të korruptuar, fajësoi “elementë terroristë monarkistë” për protestat e së enjtes në mbrëmje, gjatë të cilave u dogjën automjete dhe u sulmuan kioska policie.
I lindur në luks
I lindur më 31 tetor 1960, Pahlavi jetoi në një botë luksi të skajshëm si princ i kurorës së Shahut Mohammad Reza Pahlavi.
Mohammad Reza e kishte trashëguar fronin nga babai i tij, një oficer ushtrie që mori pushtetin me mbështetjen e britanikëve. Sundimi i Mohammad Reza-s u konsolidua nga një grusht shteti i mbështetur nga CIA në vitin 1953, dhe ai bashkëpunoi ngushtë me amerikanët, të cilët i shitën sundimtarit autokrat miliarda dollarë armë dhe përdorën Iranin për të spiunuar Bashkimin Sovjetik.
Reza Pahlavi u arsimua në shkollën që mbante emrin e tij, Reza Pahlavi School, e ngritur brenda mureve të Pallatit Niavaran në veri të Teheranit. Një biograf i babait të tij ka vënë në dukje se princi i kurorës dikur luajti muzikë rock në pallat gjatë një vizite për Vitin e Ri në Teheran të presidentit amerikan të asaj kohe, Jimmy Carter.
Por rënia e Fronit të Palloit po afrohej. Ndërsa shahu përfitoi nga rritja e çmimeve të naftës në vitet 1970, pabarazia e thellë ekonomike u përhap gjatë sundimit të tij dhe shërbimi famëkeq i inteligjencës SAVAK u bë i njohur për torturimin e disidentëve.
Miliona njerëz në mbarë vendin morën pjesë në protesta kundër shahut, duke bashkuar të majtë laikë, sindikata punëtorësh, profesionistë, studentë dhe klerikë myslimanë. Ndërsa kriza arriti kulmin, shahu u dënua nga paaftësia për të vepruar dhe nga vendime të gabuara, ndërkohë që në fshehtësi luftonte me një sëmundje terminale të kancerit.
Në vitin 1978, Princi i Kurorës Reza u largua nga atdheu për shkollë aviacioni në një bazë ajrore amerikane në Teksas. Një vit më pas, babai i tij u largua nga Irani në fillim të asaj që u bë e njohur si Revolucioni Islamik. Klerikët shiitë përjashtuan gradualisht fraksionet e tjera antishah, duke ngritur një qeveri të re teokratike që ekzekutoi mijëra njerëz pas revolucionit dhe që deri më sot mbetet një nga regjimet me numrin më të lartë të ekzekutimeve në botë.
Pas vdekjes së babait të tij, një oborr mbretëror në mërgim njoftoi se Reza Pahlavi mori rolin e shahut më 31 tetor 1980, në ditëlindjen e tij të 20-të.
“Mund t’i kuptoj dhe t’i ndaj vuajtjet tuaja dhe ankthin tuaj të brendshëm,” tha Pahlavi, duke iu drejtuar iranianëve në një fjalim në atë kohë. “Unë derdh lotët që ju duhet t’i fshihni. Por jam i sigurt se ka dritë përtej errësirës. Thellë në zemrat tuaja mund të jeni të bindur se ky makth, si të tjerët në historinë tonë, do të marrë fund.”
Vite në mërgim
Por ajo që pasoi ishin gati pesë dekada në mërgim. Pahlavi u përpoq të fitonte ndikim nga jashtë vendit. Në vitin 1986, The Washington Post raportoi se CIA u kishte furnizuar aleatëve të princit “një transmetues televiziv të miniaturizuar për një transmetim të fshehtë 11-minutësh” drejt Iranit nga Pahlavi, duke piratuar sinjalin e dy stacioneve të Republikës Islamike.
“Do të kthehem dhe së bashku do t’i hapim rrugën lumturisë dhe begatisë së kombit përmes lirisë,” thuhet se deklaroi Pahlavi në atë transmetim.
Kjo nuk ndodhi. Pahlavi jetoi kryesisht jashtë vendit, në Shtetet e Bashkuara, mes Los Angeles-it dhe Uashingtonit, ndërsa nëna e tij, Shahbanu Farah Pahlavi, jetonte në Paris.
Rrethe monarkistësh iranianë të palëkundur në mërgim kanë ushqyer prej kohësh ëndrrën e rikthimit në pushtet të dinastisë Pahlavi. Por Pahlavi është penguar në zgjerimin e mbështetjes së tij nga disa faktorë: kujtimet e hidhura të sundimit të babait të tij; perceptimi se ai dhe familja e tij janë të shkëputur nga realiteti i vendit; si dhe represioni brenda Iranit, i cili synon të heshtë çdo ndjenjë opozitare.
Në të njëjtën kohë, breza më të rinj në Iran, të lindur dekada pasi përfundoi sundimi i shahut, janë rritur nën një përvojë tjetër: kufizime shoqërore dhe shtypje brutale nga Republika Islamike, si dhe trazira ekonomike të shkaktuara nga sanksionet ndërkombëtare, korrupsioni dhe keqmenaxhimi.
Pahlavi është përpjekur të ketë një zë përmes videove në rrjetet sociale, ndërsa kanale lajmesh në gjuhën perse, si Iran International, kanë theksuar thirrjet e tij për protesta. Kanali ka transmetuar gjithashtu kode QR që çonin drejt informacionit për anëtarë të forcave të sigurisë brenda Iranit që dëshironin të bashkëpunonin me të.
Mahmood Enayat, drejtori i përgjithshëm i kompanisë Volant Media, pronare e Iran International, tha se kanali i transmetoi mesazhet e Pahlavit dhe të tjerëve “falas”, “si pjesë e misionit tonë për të mbështetur shoqërinë civile iraniane”.
Në intervista të viteve të fundit, Pahlavi ka hedhur idenë e një monarkie kushtetuese, ndoshta me një sundimtar të zgjedhur dhe jo trashëgimtar. Por ai ka theksuar gjithashtu se vendimi i takon iranianëve.
“Ky regjim është thjesht i pareformueshëm, sepse natyra e tij, ADN-ja e tij, është e tillë që nuk mund të reformohet,” i tha Pahlavi Associated Press në vitin 2017. “Njerëzit kanë hequr dorë nga ideja e reformës dhe mendojnë se duhet të ketë ndryshim themelor. Tani, se si mund të ndodhë ky ndryshim, kjo është pyetja e madhe.”
Ai ka përballur gjithashtu kritika për mbështetjen ndaj dhe nga Izraeli, veçanërisht pas luftës së qershorit.
“Fokusi im tani është çlirimi i Iranit dhe do të gjej çdo mjet që mundem, pa kompromentuar interesat kombëtare dhe pavarësinë, me këdo që është i gatshëm të na japë një dorë, qoftë SHBA-ja, Arabia Saudite, Izraeli apo kushdo tjetër,” tha ai në vitin 2017.
