“Në Shqipëri nuk ka fitime të lehta për t’u nxjerrë nga nafta, por ka shpërblime të neveritshme po të bëhesh ‘Oksidentoik’…” (marrë nga "Kronikë kohe", vëllimi 32).
Këto fjalë të Abdi Baletës janë shkruar vite më parë (më saktë në vitin 2006), por sot pas 20 vjetësh tingëllojnë sikur i përkasin debatit të ditës. Në thelb të tyre qëndron një kritikë e ashpër ndaj një shtrese njerëzish që, sipas tij, e ndërtojnë karrierën, ndikimin dhe privilegjet jo mbi interesin kombëtar, por mbi aftësinë për t’u bërë zëdhënës të interesave dhe narrativave të huaja.
Baleta nuk ishte kundër Perëndimit si qytetërim, kulturë apo sistem vlerash. Kritika e tij drejtohej ndaj atyre që ai i quante “oksidentoikë”: individë që kërkojnë legjitimitet jo nga shoqëria shqiptare, por nga miratimi i qendrave të huaja të ndikimit. Sipas tij, këta njerëz shpërblehen me fonde, poste, çmime, bursa dhe mbështetje ndërkombëtare, ndërsa në Shqipëri paraqiten si arbitra moralë të debatit publik.
Debati i ditëve të fundit rreth projektit të Zvërnecit ka sjellë sërish në sipërfaqe pikërisht këtë përplasje. Nga njëra anë janë ata që e shohin kundërshtimin ndaj projektit si një reagim qytetar ndaj një modeli zhvillimi që favorizon interesat e mëdha financiare dhe cenon mjedisin. Nga ana tjetër janë ata që shohin pas protestave ndikime, rrjete aktivistësh dhe organizatash që veprojnë sipas agjendave të importuara nga jashtë.
Pavarësisht se cili interpretim është më afër të vërtetës, fakti mbetet se Shqipëria vazhdon të vuajë nga një krizë besimi. Një pjesë e qytetarëve nuk u besojnë më institucioneve të vendit, ndërsa një pjesë tjetër nuk u besojnë atyre që flasin në emër të “shoqërisë civile”. Kjo është pikërisht hapësira ku mendimi i Baletës vazhdon të gjejë jehonë.
Nëse lexohen sot, fjalët e tij nuk duhen parë si një refuzim i Perëndimit, por si një paralajmërim kundër servilizmit intelektual dhe politik. Pyetja që ai ngrinte ishte e thjeshtë: a merren vendimet për Shqipërinë nga shqiptarët, apo nga njerëz që e matin suksesin e tyre me duartrokitjet që marrin jashtë vendit?
Në fund, ky mbetet edhe debati i sotëm. Jo nëse Shqipëria duhet të jetë perëndimore apo jo, por nëse elitat e saj politike, ekonomike dhe intelektuale i shërbejnë interesit publik shqiptar apo interesave që ndodhen përtej kufijve të saj.
