Hormonet luajnë një rol thelbësor në funksionimin e trupit, por ato mund të kenë edhe ndikim të fortë – ndonjëherë negativ – në gjendjen shpirtërore dhe shëndetin mendor. Edhe pse na pëlqen të mendojmë se emocionet tona janë nën kontroll, shkencëtarët kanë zbuluar se, përveç neurotransmetuesve, edhe hormonet mund të ndikojnë fuqishëm në mënyrën si ndihemi e mendojmë. Sot, disa studiues po përpiqen ta përdorin këtë njohuri për të zhvilluar trajtime të reja kundër depresionit dhe ankthit.
Hormonet janë “lajmëtarë kimikë” që çlirohen nga gjëndrat dhe udhëtojnë përmes gjakut për t’u lidhur me receptorë të caktuar në trup, duke aktivizuar procese biologjike. Deri më tani, shkenca ka identifikuar mbi 50 hormone që rregullojnë qindra funksione trupore, përfshirë zhvillimin, gjumin, funksionin seksual dhe mirëqenien mendore.
Sipas profesoreshës së psikologjisë Nafissa Ismail nga Universiteti i Otavës, “hormonet ndikojnë ndjeshëm në humorin dhe emocionet tona duke ndikuar neurotransmetuesit, por edhe duke nxitur ose frenuar lindjen e neuroneve të reja në tru."
Kjo është arsyeja pse çrregullimet mendore si depresioni, ankthi apo stresi post-traumatik shfaqen më shpesh gjatë periudhave të ndryshimeve hormonale – sidomos te gratë. Gjatë adoleshencës, gratë kanë dyfish më shumë gjasa të vuajnë nga depresioni krahasuar me burrat, diferencë që vazhdon gjatë gjithë jetës.
Rënia e niveleve të estrogjenit dhe progesteronit para ciklit menstrual shpesh shoqërohet me irritim, lodhje dhe trishtim. Në raste më të rënda, disa gra përjetojnë çrregullimin disforik para-menstrual (PMDD) – një formë e rëndë e depresionit hormonal që përsëritet çdo muaj.
Në të kundërt, nivele të larta të estrogjenit para ovulacionit lidhen me ndjesi lumturie dhe mirëqenieje. Një tjetër hormon, allopregnanoloni, i cili rrjedh nga progesteroni, ka efekt qetësues – madje përdoret si trajtim për depresionin pas lindjes në formën e ilaçit Brexanolone.
Ndërsa te gratë ndryshimet hormonale janë më të dukshme, edhe burrat përjetojnë rënie graduale të testosteronit me kalimin e viteve, çka mund të ndikojë në humor dhe energji.
Estrogjeni, sipas studimeve, ndihmon në rritjen e ndjeshmërisë ndaj serotoninës dhe dopaminës – dy kimikate kyçe që ndikojnë në lumturi dhe motivim. Gjithashtu, ai mbron qelizat nervore dhe nxit lindjen e neuroneve të reja në hipokampus – pjesa e trurit që kontrollon kujtesën dhe emocionet. Kjo shpjegon pse gjatë menopauzës shumë gra raportojnë turbullim mendimi dhe probleme me kujtesën.
Një tjetër sistem kyç është boshti HPA (hipotalamus-pituitare-adrenale), i cili kontrollon reagimin ndaj stresit. Nën stres, trupi çliron kortizol, hormonin e stresit. Në afatshkurtër, kjo është e dobishme, por stresi kronik e dëmton trurin, duke vrarë neuronet dhe duke shkaktuar vështirësi në kujtesë, përqendrim dhe kontroll të emocioneve.
Nga ana tjetër, oksitocina – e njohur si “hormoni i dashurisë” – nxit ndjenjën e afërsisë dhe sigurisë. Ajo lirohet gjatë lindjes, ushqyerjes me gji dhe marrëdhënieve intime, dhe ndihmon në uljen e nivelit të stresit.
Një tjetër shembull është tiroideja, gjëndra në qafë që prodhon hormonet T3 dhe T4. Kur nivelet e tyre janë shumë të larta, shfaqet ankthi; kur janë shumë të ulëta, vjen depresioni. Rregullimi i këtyre hormoneve zakonisht mjafton për përmirësim të menjëhershëm të humorit.
Sipas Ismail, “kur pacientët ankohen për ndryshime të papritura humori, mjekët shpesh kontrollojnë profilin hormonal – sepse balancimi i hormoneve mund të rikthejë ekuilibrin emocional.”
Shkencëtarët shpresojnë se ky kuptim më i thellë i ndikimit hormonal do të ndihmojë në krijimin e trajtimeve të reja për depresionin, ankthin dhe çrregullimet emocionale – duke përdorur fuqinë e hormoneve për të rigjetur qetësinë mendore./BBC
