Në sallën ku u zhvillua Konferenca me temë “30 vite partneritet dhe progres: Shqipëria, Këshilli i Evropës dhe Komisioni i Venecias”, atmosfera ngjante më shumë me një seminar për kujtime të bukura sesa me një debat për plagët ende të hapura të drejtësisë shqiptare. Të ftuarit – nga drejtues të institucioneve të drejtësisë, akademikë, ish-ministra, deri tek deputetë me predispozitë për të lexuar hartime të përgatitura paraprakisht – u përpoqën të japin secili versionin e vet për reformën që, pas nëntë vitesh, ende kërkon të justifikojë ekzistencën.
Kryetari i Gjykatës së Lartë, Sokol Sadushi, ndoshta ishte zëri më realist i konferencës. Ai pranoi se reforma në drejtësi nuk ka dështuar, por është “ngadalësuar” — jo për mungesë ligjesh, por për mungesë vullneti për ta zbatuar me të njëjtin idealizëm që u ndërtua. “Drejtësia shqiptare duhet të tregojë maturi,” theksoi ai, duke shtuar se ngritja e institucioneve të reja nuk është fundi, por vetëm fillimi i reformës. Sipas tij, zbatimi i saj është shoqëruar me vështirësi që lidhen me plotësimin e trupës së magjistratëve, mungesën e koordinimit mes institucioneve dhe kufizimet në interpretimin e ligjit. Një mënyrë e butë për të thënë se drejtësia shqiptare ende nuk ecën dot pa mbajtës.
Në mes të përshëndetjeve protokollare, Fatmir Xhafaj nuk i fshehu bezditë. “Jam i keqardhur që nuk shoh këtu përfaqësues të KLGJ, KLP dhe SPAK,” tha ai, duke kujtuar në mënyrë të heshtur se pa praninë e këtyre institucioneve, çdo diskutim mbi reformën në drejtësi mbetet një bisedë për një shtëpi që flasim për ta riparuar, por ku asnjë mjeshtër nuk është prezent.
Presidentja e Komisionit të Venecias, Hanna Suchocka, mbajti tonin diplomatik që i takon rolit të saj. Ajo vlerësoi përparimin e Shqipërisë në drejtim të reformimit të sistemit gjyqësor, duke e cilësuar si “hap madhor në rrugën e konsolidimit të drejtësisë”. Një deklaratë që, si çdo vlerësim europian për Shqipërinë, mund të përkthehet si “vazhdoni, por mos u nxitoni shumë”.
Në fund të konferencës, teksa Ulsi Manja shpalli mbylljen, nga rreshtat e pasëm Gjin Gjoni e ndërpreu me një vërejtje ironike: “Zoti Manja, na duhet diskutime në këtë tryezë edhe nga ne të tjerët.” Manja ia ktheu me ton të prerë: “Në komisione, në Parlament, jo këtu.”
Ndërsa Gent Strazimiri nga opozita, që në fillim të fjalës së tij u duk i ekzaltuar, nisi me frazën: “Jam i privilegjuar që po flas,” duke dhënë ndjesinë se privilegji më i madh në këtë konferencë ishte vetë e drejta për t’u dëgjuar, më shumë sesa për të thënë diçka të re.
Në përmbledhje, konferenca për “30 vite partneritet dhe progres” ishte më shumë një shenjë nostalgjie për idealizmin e dikurshëm sesa një analizë për krizën e sotme. Reforma në drejtësi mbetet një fëmijë që u rrit shumë shpejt, por që ende nuk ecën dot pa dorën e kujdestarëve. Dhe ndërsa secili përpiqet ta adoptojë si meritë, drejtësia vazhdon të presë — jo më reforma, por vullnet.
