Që në Greqinë e lashtë, njerëzit janë përpjekur të kategorizojnë personalitetet në katër “humore” – një teori që ka ndikuar perceptimin tonë për shëndetin dhe karakterin për mijëra vite, dhe që ende duket çuditërisht e njohur edhe sot.
Në veprat e Shekspirit, për shembull te “Zbutja e gruas së egër”, personazhi Katerina shihej si e papërmbajtshme kokëfortë dhe shpërthyese. Sipas teorisë së kohës, ushqimet “të nxehta” si mishi i viçit me mustardë duhej të shmangeshin për të qetësuar këtë gjendje.
Kjo qasje ishte pjesë e teorisë së katër humoreve, e zhvilluar fillimisht nga mjeku i lashtësisë Hipokrati dhe më pas e përpunuar nga filozofi dhe mjeku romak Galen. Katër lëngjet trupore – gjaku, bilë e verdhë, bilë e zezë dhe pështyma (flegma) – mendohej se përcaktonin jo vetëm shëndetin, por edhe tiparet e karakterit:
Sanguinët (të gëzuar, shoqërorë),
Kolerikët (të vrullshëm, impulsivë),
Melankolikët (të trishtë, të menduar),
Flegmatikët (të qetë, të përmbajtur).
Për shekuj me radhë kjo teori shërbeu si udhërrëfyes për ushqimin, mjekimet madje edhe vendin ku duhej të jetonte njeriu. Vetëm me përparimet shkencore të shekujve XVI–XVII, si zbulimi i qarkullimit të gjakut dhe përdorimi i mikroskopit, ajo nisi të humbiste terren, por u zhduk përfundimisht vetëm në shekullin XIX.
Megjithëse sot baza biologjike e humoreve është e diskredituar, gjurmët e tyre shfaqen ende në modelet moderne të personalitetit. Psikologu Hans Eysenck në vitet 1950 përdori analiza statistikore dhe identifikoi dy dimensione kryesore – neuroticizmin dhe ekstraversionin – të cilat, të kombinuara, krijonin katër tipare të ngjashme me humoret e lashta. Më pas, modeli u zgjerua te “Big Five”, i cili mbetet sot dominues në psikologji (hapja ndaj përvojave, ndërgjegjshmëria, ekstraversioni, pranueshmëria dhe neuroticizmi).
Studime më të fundit kanë treguar se këto pesë dimensione shpesh grupohen në dy meta-tipa: “plastikësia” (ekstraversion + hapje) dhe “stabiliteti” (ndërgjegjshmëri + pranueshmëri + neuroticizëm i ulët). Kur këto kombinohen, krijojnë sërish një ndarje katërshe, pothuajse identike me atë të Hipokratit dhe Galenit.
Ekspertët theksojnë se thjeshtimi i personalitetit në katër kategori është praktik, por edhe i rrezikshëm, pasi mund të nënvlerësojë kompleksitetin e individëve. Megjithatë, fakti që pas 2,500 vjetësh ne ende i rikthehemi kësaj ndarjeje tregon diçka të thellë: dëshirën e pandalshme të njeriut për të kuptuar dhe klasifikuar veten.
